ChuyÖn kÓ vÒ thêi
niªn thiÕu cña B¸c hå

HéI §åNG CHØ §¹O XUÊT B¶N
Chñ tÞch Héi ®ång
TS. NGUYÔN THÕ Kû
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
TS. NGUYÔN DUY HïNG
Thµnh viªn
TS. KHUÊT DUY KIM H¶I
TS. NGUYÔN AN TI£M
NGUYÔN Vò THANH H¶O

Lêi nhµ xuÊt b¶n
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh kÝnh yªu, cuéc ®êi vµ ®øc
®é cña Ng−êi lµ hiÖn th©n cña sù kÕt tinh nh÷ng
truyÒn thèng tèt ®Ñp cña d©n téc g¾n liÒn víi phÈm
chÊt cao quý cña ng−êi céng s¶n trong thêi ®¹i míi.
Ng−êi kh«ng chØ lµ tÊm g−¬ng s¸ng vÒ ®¹o ®øc
thanh cao mµ cßn lµ con ng−êi “v× n−íc quªn th©n, v×
d©n phôc vô”.
H−íng tíi kû niÖm 124 n¨m Ngµy sinh Chñ tÞch
Hå ChÝ Minh, Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù
thËt xuÊt b¶n cuèn s¸ch ChuyÖn kÓ vÒ thêi niªn
thiÕu cña B¸c Hå do nhµ nghiªn cøu Bïi Ngäc
Tam, nguyªn Tr−ëng tiÓu ban nghiªn cøu lÞch sö
§¶ng TØnh ñy NghÖ An biªn so¹n.
Cuèn s¸ch tr×nh bµy mét c¸ch hÖ thèng vÒ qu·ng
®êi niªn thiÕu v« cïng sinh ®éng, phong phó cña B¸c
Hå; vÒ nh÷ng ng−êi th©n trong gia ®×nh; nh÷ng di
tÝch thiªng liªng g¾n víi B¸c Hå.
Víi nh÷ng tµi liÖu ®· s−u tÇm ®−îc, cuèn s¸ch
gióp chóng ta hiÓu thªm nh÷ng n¨m th¸ng s«i næi
®Ñp ®Ï ®Çu tiªn trong toµn bé cuéc ®êi vµ sù nghiÖp
ho¹t ®éng c¸ch m¹ng oanh liÖt, cao c¶ cña l·nh tô
Hå ChÝ Minh. Chóng ta cµng kÝnh yªu vµ biÕt ¬n

5

Ng−êi v« h¹n khi nghÜ ®Õn c«ng lao trêi biÓn cña
Ng−êi ®èi víi sù nghiÖp c¸ch m¹ng vÜ ®¹i cña d©n téc
ta, cña §¶ng ta.
Xin tr©n träng giíi thiÖu cuèn s¸ch víi b¹n ®äc.
Th¸ng 12 n¨m 2013
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

6

PHÇN thø nhÊt

Tõ LµNG SEN
§ÕN C¶NG NHµ RåNG

7

8

Ch−¬ng I

B×NH MINH CUéC §êI

I- C¸I N¤I QU£ H¦¥NG
“§−êng v« xø NghÖ quanh quanh
Non xanh n−íc biÕc nh− tranh häa ®å
Ai v« xø NghÖ th× v«...”.
C©u ca dao tõ xa x−a nµy mêi gäi chóng ta vÒ
mét vïng ®Êt s¬n thñy h÷u t×nh, ®Ñp nh− nh÷ng
bøc tranh thñy mÆc. NÕu kh¸ch tham quan du
lÞch xuÊt ph¸t tõ Hµ Néi theo quèc lé 1 ®i vµo phÝa
Nam th× chØ kho¶ng trªn 200km, v−ît qua tØnh
Thanh Hãa “miÒn quª Lª Lîi” lµ ®· tíi thÞ x·
Hoµng Mai, huyÖn Quúnh L−u ®Þa ®Çu xø NghÖ.
Tõ ®ã, v−ît qua c¸c huyÖn DiÔn Ch©u, Nghi Léc lµ
tíi thµnh phè Vinh, tØnh lþ NghÖ An vµ còng lµ
®o¹n cuèi cña ®Êt NghÖ An. Nh−ng, xø NghÖ x−a
kia bao gåm c¶ hai tØnh NghÖ An - Hµ TÜnh ngµy
nay nªn cßn kÐo dµi sang bªn kia cÇu BÕn Thñy
b¾c qua s«ng Lam, vµo tËn §Ìo Ngang, gi¸p ranh
víi tØnh Qu¶ng B×nh. Xø NghÖ cã nói rõng trïng ®iÖp
9

ë phÝa t©y víi rõng nguyªn sinh Pï M¸t, víi nói
Hång LÜnh hïng vÜ, mµ tõ x−a ®· ®−îc chän kh¾c
vµo “Cöu ®Ønh” ®Æt tr−íc s©n Th¸i miÕu triÒu
NguyÔn ë cè ®« HuÕ. PhÝa ®«ng cã bê biÓn dµi
d»ng dÆc (230km) víi nh÷ng b·i biÓn ®Ñp næi
tiÕng nh− Cöa Lß, Xu©n Thµnh...
Xø NghÖ cã mét kho tµng v¨n häc d©n gian rÊt
phong phó, ®a d¹ng. ChuyÖn tr¹ng xø NghÖ - mét
lo¹i truyÖn tiÕu l©m ph¶n ¸nh tinh thÇn l¹c quan
vµ tÝnh c¸ch võa hãm hØnh võa th©m thóy cña
ng−êi d©n xø nµy. Th¬, ca dao, tôc ng÷, c©u ®è,
c©u ®èi... rÊt hµm sóc, s©u s¾c, giµu h×nh t−îng.
C¸c lµn ®iÖu d©n ca NghÖ - TÜnh trÇm l¾ng mªnh
mang, ®Ëm ®µ chÊt tr÷ t×nh. §ång bµo Kinh cã
®iÖu h¸t dÆm, h¸t vÝ (ph−êng v¶i, ®ß ®−a...), ngoµi
ra cßn cã ca trï, h¸t béi (tuång)... §ång bµo d©n
téc Th¸i cã lo¹i tr−êng ca rÊt hÊp dÉn: l¸i L«ng
M−¬ng, l¸i Néc Yªng, tr−êng ca Khñn Tinh...
§ång bµo Thæ, trong lµng b¶n th−êng cã ng−êi “kÓ
®¾ng” (kÓ chuyÖn) rÊt hÊp dÉn. Nh¹c cô cña ®ång
bµo Thæ cã ©m h−ëng du d−¬ng nh− ®µn bÇu.
Tõ xa x−a, d©n xø NghÖ ®· chÞu ¶nh h−ëng rÊt
s©u s¾c vÒ Nho gi¸o, ®¹o Khæng. TruyÒn thèng cö
nghiÖp cña Nho gi¸o ®−îc ph¸t huy rÊt m¹nh trªn
®Êt nµy. D©n xø NghÖ næi tiÕng hiÕu häc. Qua c¸c
kú thi héi, thi ®×nh thêi x−a, xø NghÖ th−êng
®øng hµng thø nhÊt, thø nh× vÒ sè thÝ sinh ®Ëu
tiÕn sÜ vµ cã nh÷ng lµng häc næi tiÕng c¶ n−íc nh−
lµng Quúnh §«i, huyÖn Quúnh L−u, lµng Hoµnh S¬n
10

vµ lµng Trung CÇn, huyÖn Nam §µn. Tõ truyÒn
thèng hiÕu häc ®· s¶n sinh ra nhiÒu nhµ trÝ thøc
næi danh nh− Tr¹ng nguyªn B¹ch Liªu, Tr¹ng
nguyªn Hå T«ng Thèc, Th¸m Hoa NguyÔn V¨n
Giai, Th¸m hoa Phan Thóc Trùc, §×nh nguyªn
TiÕn sÜ Phan §×nh Phïng, TiÕn sÜ Ng« TrÝ Hßa,
®¹i thi hµo NguyÔn Du (danh nh©n v¨n hãa thÕ
giíi) víi TruyÖn KiÒu bÊt hñ, nhµ th¬ kiªm nhµ
kinh tÕ thñy lîi tµi ba NguyÔn C«ng Trø, danh y
H¶i Th−îng L·n ¤ng Lª H÷u Tr¸c víi bé H¶i
Th−îng y t«ng t©m tÜnh tr¸c tuyÖt, nhµ sö häc
NguyÔn NghiÔm víi bé ViÖt sö bÞ l·m ®−îc ca ngîi
lµ “danh bót”, nhµ c¸ch t©n NguyÔn Tr−êng Té...
Xø NghÖ cã truyÒn thèng yªu n−íc vµ c¸ch
m¹ng rÊt ®¸ng tù hµo. Trong h¬n ngµn n¨m B¾c
thuéc, nh©n d©n vïng nµy ®· tÝch cùc tham gia
nhiÒu cuéc ®Êu tranh chèng bän thèng trÞ ngo¹i
bang, giµnh tù chñ.
Cuéc khëi nghÜa Hai Bµ Tr−ng mïa Xu©n n¨m 40
bïng næ ë quËn Giao ChØ, ®−îc d©n “Cöu Ch©n vµ
NhËt Nam ®Òu h−ëng øng c¶” (theo §¹i ViÖt sö
l−îc). Trong c¸c cuéc khëi nghÜa cña Chu §¹t ë
quËn Cöu Ch©n n¨m 157; khëi nghÜa L−¬ng Long
ë quËn Giao ChØ n¨m 178; khëi nghÜa Bµ TriÖu
n¨m 248, ®ång bµo c¸c d©n téc ë huyÖn Hµm Hoan
(bao gåm ®Êt NghÖ - TÜnh ngµy nay) ®Òu tÝch cùc
h−ëng øng. §Õn n¨m 542, nh©n d©n vïng nµy ®·
gãp phÇn xøng ®¸ng trong cuéc khëi nghÜa cña Lý
BÝ (Lý Nam §Õ). Th¾ng lîi cña cuéc khëi nghÜa ®ã
11

®· lµm cho d©n téc ta ®−îc håi sinh víi quèc hiÖu
míi: V−¬ng quèc V¹n Xu©n (542 - 602).
Vµo thÕ kû VIII, Mai Thóc Loan l·nh ®¹o nh©n
d©n Hoan - DiÔn vïng dËy khëi nghÜa chèng ¸ch
cai trÞ hµ kh¾c, tµn b¹o cña nhµ §−êng. Tõ thµnh
V¹n An vµ c¨n cø Sa Nam (Nam §µn), «ng cïng
nghÜa qu©n kÐo ra ¸i Ch©u (Thanh Hãa), tiÕn
c«ng ra B¾c, ®¸nh chiÕm phñ thµnh Tèng B×nh
(Hµ Néi), gi¶i phãng c¶ n−íc råi tù x−ng lµ Mai
H¾c §Õ (n¨m 722). Thµnh V¹n An trë thµnh quèc
®« trong thêi ®iÓm Êy.
N¨m 1285, nh©n d©n xø NghÖ ®· gãp phÇn
chÆn ®¸nh mét h−íng tÊn c«ng tõ Nam ra B¾c cña
giÆc Nguyªn M«ng; chñ t−íng giÆc lµ Toa §« ph¶i
bá vïng nµy rót qu©n ra Thanh Hãa. Trong cuéc
kh¸ng chiÕn chèng Nguyªn M«ng, ®Êt nµy cã danh
t−íng Hoµng T¸ Thèn, cã c«ng chÆn giÆc vïng ven
biÓn vµ cã biÖt tµi lÆn l©u ®Ó ®ôc thuyÒn giÆc.
Vµo thÕ kû XV, ®Þa bµn chiÕn l−îc NghÖ - TÜnh
lµ “®Êt ®øng ch©n” cña triÒu Lª S¬ ®Ó chèng giÆc
Minh, gi¶i phãng ®Êt n−íc. T¹i ®©y ®· diÔn ra
“TrËn Bå §»ng nh− sÊm vang chíp giËt, trËn Trµ
L©n nh− tróc chÎ tro bay”1. Trong thêi ®ã, C−¬ng
quèc c«ng NguyÔn XÝ (quª huyÖn Nghi Léc) lËp
®−îc nhiÒu chiÕn c«ng oanh liÖt vµ cã vai trß
quyÕt ®Þnh trong viÖc trõng trÞ bän ph¶n tÆc, ®−a
____________
1. NguyÔn Tr·i: Toµn tËp, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi,
1978, tr. 79.

12

Lª T− Thµnh (Lª Th¸nh T«ng) lªn lµm vua, më
®Çu mét thêi kú h−ng thÞnh vµo bËc nhÊt trong
lÞch sö chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam.
Vµo cuèi n¨m MËu Th©n (1788) khi ng−êi Anh
hïng “¸o v¶i cê ®µo” Quang Trung trªn ®−êng tiÕn
qu©n ra B¾c ®¸nh ®uæi qu©n Thanh, dõng ch©n
t¹i ®Êt NghÖ An, ®Ó tuyÓn qu©n, chØ trong mÊy
ngµy ®· cã hµng v¹n trai tr¸ng xø NghÖ gia nhËp
nghÜa qu©n, gãp phÇn xøng ®¸ng vµo ®¹i th¾ng
qu©n Thanh t¹i Ngäc Håi, §èng §a, mïa Xu©n
n¨m Kû DËu (1789). T¹i phÝa nam thµnh phè
Vinh, d−íi ch©n nói QuyÕt vµ nói Kú L©n hiÖn cßn
dÊu tÝch cña Ph−îng Hoµng Trung §« mµ vua
Quang Trung ®· cho x©y dùng ®Ó dêi quèc ®« tõ
Phó Xu©n ra NghÖ An.
Tõ khi thùc d©n Ph¸p x©m l−îc ViÖt Nam,
tr−íc th¸i ®é b¹c nh−îc ®Çu hµng giÆc cña TriÒu
®×nh HuÕ, c¸c nhµ v¨n th©n cïng nh©n d©n xø
NghÖ ®· tá râ quyÕt t©m ®¸nh “c¶ TriÒu lÉn T©y”.
N¨m Gi¸p TuÊt (1874), t¹i c¸c huyÖn Thanh
Ch−¬ng, Nam §µn ®· næi lªn cuéc khëi nghÜa cña
TrÇn TÊn vµ §Æng Nh− Mai.
Khi phong trµo CÇn V−¬ng dÊy lªn, t¹i vïng b¾c
NghÖ An næi lªn cuéc khëi nghÜa NguyÔn Xu©n ¤n Lª Do·n Nh· (1885 - 1889). Trong h¬n 10 n¨m
(1885 - 1896) nh©n d©n toµn xø NghÖ ®· s«i næi
h−ëng øng cuéc khëi nghÜa Phan §×nh Phïng Cao Th¾ng tõ huyÖn H−¬ng Khª ph¸t triÓn ra.
13

Vµo ®Çu thÕ kû XX, c¶ n−íc ta bïng lªn phong
trµo §«ng Du vµ c«ng cuéc vËn ®éng Duy t©n.
Ng−êi khëi x−íng phong trµo §«ng Du lµ nhµ chÝ
sÜ ¸i quèc kiÖt xuÊt Phan Béi Ch©u. N¨m 1904,
«ng lËp Duy T©n héi, vËn ®éng thanh niªn sang
NhËt du häc ®Ó t×m ph−¬ng kÕ cøu vong d©n téc.
Lµ ng−êi tiªu biÓu cho xu h−íng b¹o ®éng trong
Duy T©n héi lóc bÊy giê, Phan Béi Ch©u ®· cïng
Ng« Qu¶ng l«i cuèn ®−îc nhiÒu tÇng líp nh©n
d©n, kÓ c¶ gi¸o d©n tham gia phong trµo kh¸ng
Ph¸p. V¨n th¬ yªu n−íc cña Phan Béi Ch©u cã søc
hÊp dÉn m¹nh mÏ, l«i cuèn, giôc gi· mäi ng−êi ra
tay hµnh ®éng. Phan Béi Ch©u, mét ng−êi con −u
tó cña xø NghÖ, thËt xøng ®¸ng lµ nh©n vËt tiªu
biÓu nhÊt trong phong trµo yªu n−íc vµ c¸ch
m¹ng ViÖt Nam ®Çu thÕ kû XX...
Trong tiÕn tr×nh lÞch sö, con ng−êi xø NghÖ
mang ®Çy ®ñ ®øc tÝnh chung cña d©n téc ViÖt
Nam, song b¶n s¾c riªng cña ®Þa ph−¬ng còng
®−îc h×nh thµnh ngµy cµng ®Ëm nÐt. §ã lµ do ®iÒu
kiÖn thiªn nhiªn n¬i ®©y kh¾c nghiÖt h¬n nhiÒu
n¬i kh¸c víi b·o lín, lôt to, giã Lµo nãng báng,
h¹n h¸n dai d¼ng, con ng−êi th−êng xuyªn vËt lén
víi thiªn tai. MÆt kh¸c, vïng ®Êt nµy tõng lµ
“biªn trÊn, phªn dËu”, lµ “®Êt ®øng ch©n” cña c¸c
triÒu ®¹i, n¬i th−êng diÔn ra chiÕn trËn, con ng−êi
ph¶i th−êng xuyªn chèng chäi víi giÆc gi·. Nh÷ng
nh©n tè ®ã ®· hun ®óc nªn con ng−êi NghÖ - TÜnh
víi nh÷ng ®Æc tÝnh nh−: c−¬ng trùc, kh¶ng kh¸i,
14

giµu ®øc hy sinh, cã khÝ ph¸ch, träng danh dù,
träng ®¹o lý, s½n sµng x¶ th©n v× nghÜa lín; rÊt
mùc cÇn kiÖm, gi¶n dÞ, hiÕu häc, giµu nghÞ lùc, ý
chÝ m¹nh, quyÕt t©m cao.
Hµo khÝ cña con ng−êi NghÖ - TÜnh ®· tõng lµ
chç dùa v÷ng ch¾c cña c¸c triÒu ®¹i ngµy x−a vµ
lµ niÒm tin cËy cña ®ång bµo c¶ n−íc trong thêi
®¹i ngµy nay.
*
*

*

Du kh¸ch tíi tham quan du lÞch xø NghÖ ch¾c
ch¼ng mÊy ai kh«ng tíi th¨m vïng quª hai danh
nh©n thÕ giíi; ®ã lµ NguyÔn Du vµ Hå ChÝ Minh.
NguyÔn Du quª lµng Tiªn §iÒn, huyÖn Nghi
Xu©n, tØnh Hµ TÜnh; cßn Hå ChÝ Minh quª lµng
Sen, huyÖn Nam §µn, tØnh NghÖ An.
Tõ thµnh phè Vinh, theo quèc lé 46 ®i vÒ phÝa
t©y 13km lµ tíi lµng Sen, nay lµ x· Kim Liªn.
Së dÜ Kim Liªn cã tªn lµ lµng Sen bëi x−a kia
c¶ vïng nµy th−êng ngan ng¸t h−¬ng sen vµo mïa
træ b«ng. Ngµy x−a, vïng nµy cã tªn gèc lµ Tr¹i
Sen víi nh÷ng ®Þa danh toµn sen: nµo §ång Sen
C¹n, §ång Sen S©u, GiÕng Sen, §Çm Sen, nµo
Vùc Sen, Chî Sen...
Sen gãp phÇn t¹o nªn c¶nh trÝ thiªn nhiªn ®Æc s¾c
ë ®©y nªn gäi lµ lµng Sen. Nh©n d©n lµng Sen rÊt tù
hµo v× lµng m×nh ®Ñp, c¶nh quan th¬ méng, th¬m ng¸t
15

h−¬ng sen vµ ®−îc nhiÒu nho sÜ th−êng hay lui tíi
®µm ®¹o v¨n ch−¬ng, thÕ sù. Bµ con th−êng ng©m
vÞnh, h¸t vÝ dÆm c©u ca dao quen thuéc:
Kim Liªn cã c¶nh sen vµng,
Chµo chµng nho sÜ tíi lµng Kim Liªn.
Næi bËt lªn trªn ®Êt x· Kim Liªn lµ nói Chung,
mét c¶nh quan cã h×nh “v−¬ng tù” (ch÷ v−¬ng).
Nói kh«ng cao l¾m, nh−ng nÕu ®øng trªn ®Ønh nói
tr«ng ra bèn phÝa còng bao qu¸t ®−îc c¶ mét vïng
réng lín cña xø NghÖ.
Nh×n vÒ phÝa t©y, ta thÊy râ thÞ trÊn Sa Nam
“trªn chî d−íi ®ß” vµ d·y Hïng S¬n (nói §ôn)
hïng vÜ, cã “c©y mäc tùa g−¬m bay gi¸o dùng” nh−
mét ®oµn qu©n dòng chiÕn. ChÝnh ®ã lµ n¬i mµ
vµo n¨m 722, Mai Thóc Loan chän lµm c¨n cø ®Þa
khëi nghÜa chèng nhµ §−êng x©m l−îc vµ cai trÞ
rÊt d· man, tµn b¹o ®èi víi ®ång bµo ta. ¤ng lËp
chiÕn lòy kiªn cè trªn nói VÖ mang tªn lµ thµnh
V¹n An, tøc lµ quèc ®« khi «ng x−ng ®Õ.
PhÝa ®«ng nam nói Chung lµ nói Lam Thµnh,
n¬i mµ NguyÔn BiÓu, mét sø thÇn thêi HËu TrÇn
(thÕ kû XV), ®øng tr−íc kÎ thï ®· “kh«ng run sî, nÐt
mÆt v÷ng vµng, lêi nãi m¹nh b¹o”1 lµm cho t−íng
giÆc Minh lµ Tr−¬ng Phô ph¶i gêm. TÊm g−¬ng
____________
1. TrÝch v¨n bia t¹i nhµ thê NguyÔn BiÓu ë x· §øc Phó,
huyÖn §øc Thä, tØnh Hµ TÜnh.

16

s¸ng ngêi khÝ tiÕt cña «ng cßn l−u truyÒn l¹i ngµn
®êi sau qua sù tÝch “¨n cç ®Çu ng−êi”.
PhÝa t©y nam nói Chung lµ d·y Thiªn NhÉn
(ngh×n ®Ønh) uèn l−în nh− “®µn ngùa ruæi quanh”1.
N¬i ®©y, Lª Lîi, NguyÔn Tr·i ®· x©y thµnh Lôc
Niªn trong thêi chèng qu©n x©m l−îc nhµ Minh.
NghÜa qu©n Lam S¬n ®· lËp nªn nh÷ng chiÕn c«ng
hiÓn h¸ch trªn ®Êt NghÖ An nh− trËn Bå TÊt vµ
trËn Bå §»ng.
C¸ch nói Chung kho¶ng ba kil«mÐt vÒ phÝa
®«ng lµ lµng Th¸i X¸ (nay thuéc x· H−ng §¹o,
huyÖn H−ng Nguyªn, tØnh NghÖ An), quª tæ cña
ng−êi Anh hïng ¸o v¶i Quang Trung. TriÒu ®×nh
nhµ NguyÔn hÌn h¹ ®· cho ®µo b¶y c¸i giÕng
“yÓm” quanh ch©n nói §¹i H¶i ®Ó hßng tiªu diÖt
tËn gèc nßi gièng T©y S¬n.
PhÝa b¾c nói Chung lµ c¸c lµng Xu©n Hå, Xu©n
LiÔu, n»m d−íi d·y §¹i HuÖ, n¬i tËp kÕt nghÜa
binh cña Héi V¨n th©n NghÖ An lµm lÔ tÕ cê, më
®Çu cuéc khëi nghÜa Gi¸p TuÊt (1874) nh»m ®¸nh
“c¶ TriÒu lÉn T©y”:
DËp d×u trèng ®¸nh cê xiªu
Phen nµy quyÕt ®¸nh c¶ TriÒu lÉn T©y!
§©y còng lµ vïng tõng bÞ giÆc Ph¸p tµn s¸t,
thiªu hñy tan hoang:
____________
1. Bïi D−¬ng LÞch: NghÖ An phong thæ ký.

17

“... Däc ®−êng T©y ph¸ hñy
§èt hÕt cöa hÕt nhµ
GiÕt con nÝt, «ng tra (giµ)
ChØ trõ riªng trÝch s¸p1
CÇu Phï §ång2 löa t¸p
§øc NghÜa còng ra tro
C¶ Xu©n LiÔu, Xu©n Hå
Nghe mét mïi khÐt lÑt”3.
Sèng trong quang c¶nh s¬n thñy h÷u t×nh th¬
méng nh−ng nh©n d©n lµng Sen thêi x−a rÊt
nghÌo khæ; hÇu hÕt c¸c c¨n nhµ trong lµng ®Òu
lµm b»ng tranh, tre, nøa l¸, c¬m ch¼ng ®ñ ¨n, ¸o
quÇn kh«ng ®ñ mÆc. Tuy vËy, d©n lµng nµy l¹i rÊt
hiÕu häc, c¸c líp häc ch÷ H¸n ®−îc më ë nhiÒu
n¬i; nhiÒu ng−êi thi ®ç tó tµi, cö nh©n, cã ng−êi ®ç
tíi ba, bèn khoa tó tµi v× mong ®¹t cho ®−îc tÊm
b»ng cö nh©n vµ cao h¬n n÷a. Do ®ã, t¹i ®©y l©u
dÇn ®· h×nh thµnh nªn mét tÇng líp nho sÜ ®«ng
®¶o. Mäi ng−êi ®Òu tù ý thøc ®−îc r»ng, viÖc häc
hµnh kh«ng chØ ®Ó hiÓu biÕt vÒ ®¹o lý lµm ng−êi,
®Ó khái bÞ ng−êi ®êi khinh rÎ mµ cßn ®Ó kiÕm kÕ
____________
1. TrÝch s¸p: lÖnh triÒu ®×nh b¾t d©n ®¹o ë t¶n ra c¸c
vïng ®Ó dÔ qu¶n thóc.
2. CÇu Phï §ång ë cuèi x· Xu©n LiÔu, huyÖn Nam §µn,
gÇn Tru«ng HÕn.
3. VÌ Cè Bang ®¸nh T©y, trÝch trong Th¬ v¨n yªu n−íc
nöa sau thÕ kû XIX (1858-1900), Nxb. V¨n häc, Hµ Néi,
1976, tr. 461-462.

18

sinh nhai b»ng c¸c nghÒ thÇy ®å d¹y häc hoÆc lµm
thÇy thuèc trÞ bÖnh cøu ng−êi - nh÷ng nghÒ l−¬ng
thiÖn, ®−îc nh©n d©n quý träng. §Æc biÖt, t¹i ®©y
l¹i lµ n¬i cã rÊt nhiÒu ng−êi giái h¸t dÆm, h¸t vÝ
(ph−êng v¶i, ®ß ®−a...).
HiÖn nay, vïng ®Êt x· Kim Liªn trë thµnh Khu
di tÝch l−u niÖm ®Æc biÖt vÒ thêi niªn thiÕu cña
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh. T¹i ®©y cã phßng tiÕp ®ãn
kh¸ch du lÞch, tham quan, cã n¬i th¾p h−¬ng
t−ëng niÖm tri ©n Ng−êi vµ cã nhµ tr−ng bµy
khang trang d−íi nh÷ng t¸n c©y xanh bao trïm
m¸t r−îi.
II- GIA §×NH Vµ TUæI ÊU TH¥
Theo gia ph¶ hä NguyÔn Sinh, NguyÔn Sinh
S¾c lµ con trai ót cña cô NguyÔn Sinh V−îng (tøc
NguyÔn Sinh NhËm). Cô V−îng thuéc thÕ hÖ thø 10
tÝnh tõ khi cè tæ hä NguyÔn Sinh lµ NguyÔn B¸
Phæ di d©n ®Õn c− tró t¹i lµng Sen, x· Chung Cù,
tæng L©m ThÞnh, huyÖn Nam §µn (nay lµ x· Kim
Liªn, huyÖn Nam §µn, tØnh NghÖ An) kho¶ng
400 n¨m vÒ tr−íc.
Kinh tÕ gia ®×nh cô V−îng vµo h¹ng trung l−u
(t−¬ng ®−¬ng trung n«ng líp trªn). Cô bµ mÊt
sím, ®Ó l¹i cho cô ng−êi con trai lµ NguyÔn Sinh
Trî (tøc NguyÔn Sinh ThuyÕt). Nu«i con ®Õn tuæi
tr−ëng thµnh vµ sau khi lËp gia ®×nh riªng cho
con, cô t¸i h«n víi bµ Hµ ThÞ Hy, con mét gia ®×nh
19

n«ng d©n ë lµng MËu Tµi, x· Chung Cù. Bµ lµ mét
phô n÷ cã duyªn vµ tµi hoa, cã n¨ng khiÕu nghÖ
thuËt; ng−êi ®−¬ng thêi th−êng ca ngîi bµ cã tµi
móa ®Ìn. Nh−ng sè bµ ®o¶n mÖnh. N¨m Nh©m
TuÊt (1862)1, bµ sinh h¹ ®−îc ng−êi con trai lµ
NguyÔn Sinh S¾c. Ba n¨m sau, chång bµ t¹ thÕ.
Theo luËt lÖ phong kiÕn thêi bÊy giê, sau khi cô
V−îng mÊt, tµi s¶n cña gia ®×nh ®Òu thuéc vÒ «ng
NguyÔn Sinh Trî (con cña bµ vî c¶); cô Hµ ThÞ Hy
ph¶i ë riªng vµ nu«i con trai m×nh lµ NguyÔn Sinh
S¾c, cuéc sèng vÊt v¶, thiÕu thèn. Cô l©m bÖnh
nÆng vµ qua ®êi sau mét n¨m ngµy chång t¹ thÕ!
Nh− vËy, cËu bÐ S¾c míi lªn ba tuæi ®· må c«i cha,
vµ lªn bèn tuæi l¹i må c«i mÑ; cËu ®−îc ng−êi anh
c¶ lµ NguyÔn Sinh Trî nu«i nÊng, d¹y dç.
Lín lªn, Sinh S¾c ph¶i lao ®éng vÊt v¶ vµ
kh«ng ®−îc häc hµnh nh− b¹n bÌ cïng løa tuæi.
Nh÷ng khi d¾t tr©u ra ®ång, ®i ngang qua líp häc
cña thÇy ®å V−¬ng Thóc MËu, Sinh S¾c th−êng
buéc thõng tr©u vµo gèc tre, m¶i mª ®øng xem
thÇy gi¶ng bµi. HÔ cã th× giê r¶nh, cËu l¹i hÝ ho¸y
tËp viÕt vµo nÒn ®Êt hay l¸ c©y. TÝnh siªng n¨ng
lµm lông vµ niÒm say mª häc hµnh cña Sinh S¾c
®−îc bµ con trong lµng, ngoµi x· khen ngîi.
Ngµy Êy, ë lµng Trïa (cßn gäi lµ lµng Chïa, tªn
ch÷ lµ lµng Hoµng Trï) cã thÇy gi¸o Hoµng §−êng2
____________
1. Cã tµi liÖu ghi lµ 1863.
2. Cã tµi liÖu ghi lµ Hoµng Xu©n §−êng.

20

th−êng qua l¹i th¨m b¹n lµ V−¬ng Thóc MËu ë
lµng Sen. Vµo dÞp Xu©n MËu Th×n (1878), trªn
®−êng qua lµng Sen, thÇy chît thÊy mét cËu bÐ
®ang m¶i mª ®äc s¸ch trªn l−ng tr©u, trong khi c¸c
®¸m trÎ ®ang reo hß ch¹y nh¶y chung quanh. Sau
khi hái tªn tuæi vµ hoµn c¶nh cËu bÐ, thÇy ®éng
lßng tr¾c Èn vµ bçng n¶y ra ý ®Þnh xin cËu bÐ vÒ
nu«i d¹y. ThÇy ®Õn gÆp gia ®×nh NguyÔn Sinh Trî,
bµy tá ý ®Þnh Êy. Anh Trî kh«ng khái ph©n v©n,
l−ìng lù vÒ tr¸ch nhiÖm cña m×nh víi ng−êi em må
c«i téi nghiÖp, nh−ng c¶m ®éng tr−íc tÊm lßng
nh©n tõ, cao c¶ cña thÇy gi¸o, cuèi cïng, anh ®·
®ång ý cho em m×nh theo thÇy vÒ lµng Hoµng Trï.
Tõ ®Êy, Sinh S¾c ®−îc gia ®×nh thÇy Hoµng
§−êng nu«i cho ¨n häc. Vµi n¨m sau, khi tr×nh ®é
häc vÊn cña Sinh S¾c ®· khÊm kh¸, cô Hoµng
§−êng göi cËu tíi lµng §«ng Ch÷, x· ThÞnh Tr−êng
(nay lµ x· Nghi Tr−êng, huyÖn Nghi Léc, tØnh
NghÖ An) ®Ó häc víi thÇy NguyÔn Thøc Tù1, mét
nhµ Nho næi tiÕng uyªn b¸c vµ giµu lßng yªu n−íc.
Nhê ch¨m häc l¹i ®−îc thÇy gi¸o giái hÕt lßng d¹y
b¶o, NguyÔn Sinh S¾c tiÕn bé v−ît bËc, ®−îc d©n
lµng so s¸nh víi NguyÔn §Ëu Tµi, ng−êi häc giái
næi tiÕng ë lµng Sen: “S¾c, Tµi - ai kÐm ai ®©u!”.
____________
1. NguyÔn Thøc Tù, tù lµ §«ng Khª, cßn gäi lµ cô S¬n
v× cô tõng gi÷ chøc S¬n phßng sø d−íi triÒu Tù §øc; sau
tõ quan vÒ quª d¹y häc. ¤ng Phan Béi Ch©u còng lµ häc
trß cña cô.

21

Sinh S¾c ngµy cµng ®−îc mäi ng−êi yªu mÕn, v×
anh võa häc giái l¹i lµ ng−êi rÊt lÔ ®é. Lµng Trïa
®èi víi anh lµ quª h−¬ng thø hai, vµ cô Hoµng
§−êng lµ mét ©n nh©n, ng−êi cha ®ì ®Çu kÝnh yªu
cña m×nh.
C¬ nghiÖp nhµ cô Hoµng §−êng còng vµo h¹ng
trung l−u; c¶ nhµ sèng b»ng ba nguån thu nhËp:
cô «ng më líp d¹y häc, cô bµ cïng hai con g¸i lµm
ruéng vµ dÖt v¶i. Ng«i nhµ gç n¨m gian lîp tranh,
hai gian ngoµi ®−îc dµnh lµm n¬i d¹y häc cña cô
«ng. Do cã líp häc trong nhµ, cô bµ vµ hai c« g¸i
còng biÕt Ýt nhiÒu ch÷ nghÜa th¸nh hiÒn.
Theo gia ph¶ hä Hoµng, chi nh¸nh ë lµng
Hoµng Trï cã nguån gèc tõ lµng Hoµng V©n, tæng
Yªn L¹c, huyÖn Kim §éng, phñ Kho¸i Ch©u, trÊn
S¬n Nam Th−îng (nay thuéc x· Hång TiÕn, huyÖn
Kho¸i Ch©u, tØnh H−ng Yªn). ChÝnh v× vËy mµ
tr−íc nhµ thê hä Hoµng ë lµng Hoµng Trï cã ®«i
c©u ®èi:
“Hoµng V©n chÝnh khÝ truyÒn thiªn cæ
Chung Cù hïng thanh chÊn øc niªn”1.
Dßng hä Hoµng x−a cã nhiÒu ng−êi häc giái, ®ç
®¹t cao, lµm quan to. Th©n phô cô Hoµng §−êng
lµ Hoµng C−¬ng (tù lµ Xu©n CÈn) ®ç tó tµi (ba
khoa). Cô Hoµng §−êng còng häc réng; tuy chØ
____________
1. DÞch n«m lµ: Hoµng V©n khÝ tèt truyÒn tõ ngh×n x−a
l¹i; Chung Cù tiÕng hïng väng ®Õn v¹n n¨m sau.

22

tróng nhÊt tr−êng, nh−ng vÉn ®−îc d©n lµng suy
t«n lµ cô Tó §−êng. Cô bµ lµ con nhµ nho NguyÔn
V¨n Gi¸p ë lµng KÎ SÝa (cßn gäi lµ KÎ SØa, nay
thuéc x· H−ng §¹o, huyÖn H−ng Nguyªn, tØnh
NghÖ An). Cô Gi¸p ®i thi bèn khoa ®Òu ®ç tó tµi.
Khi cô ®ç tó tµi lÇn thø hai th× vî sinh con g¸i
®Çu lßng nªn ®Æt tªn con lµ NguyÔn ThÞ KÐp. C¶
hai gia ®×nh bªn néi vµ bªn ngo¹i ®Òu cã tiÕng lµ
nh©n tõ, “träng nghÜa, khinh tµi”1, sèng gÇn gòi
víi nh©n d©n lao ®éng.
Tõ ngµy vÒ lµng Hoµng Trï, NguyÔn Sinh S¾c
dÇn trë thµnh mét chµng trai kh«i ng«, tuÊn tó.
Hoµng ThÞ Loan, con g¸i ®Çu lßng cña hai cô còng
®· kh«n lín vµ cã duyªn thÇm, ®Ñp ng−êi, ®Ñp nÕt.
Cô Hoµng §−êng bµn víi cô bµ chän Sinh S¾c lµm
con rÓ. N¨m 1883, ®¸m c−íi Hoµng ThÞ Loan vµ
NguyÔn Sinh S¾c ®−îc tæ chøc t¹i lµng Hoµng
Trï. §«i vî chång trÎ ®−îc ë riªng trong ng«i nhµ
tranh ba gian xinh x¾n bªn c¹nh nhµ cha mÑ. C¨n
nhµ ®¬n s¬ bao giê còng ng¨n n¾p, s¹ch sÏ, tho¸ng
m¸t nhê bµn tay ch¨m chØ cña ng−êi vî trÎ. ë ®©y,
hä chung sèng víi nhau nh÷ng th¸ng ngµy ®Çm
Êm, trµn trÒ h¹nh phóc løa ®«i:
S¸ng tr¨ng tr¶i chiÕu hai hµng,
Bªn anh ®äc s¸ch, bªn nµng quay t¬.
____________
1. Träng nghÜa, khinh tµi: Träng nh©n nghÜa h¬n
tiÒn cña.

23

Hoµng ThÞ Loan kÕ thõa ®−îc nh÷ng ®øc tÝnh
quý b¸u cña cha mÑ. C« siªng n¨ng cÇn mÉn, gi¶n
dÞ, ch¨m lo lµm trßn phËn sù ng−êi con, ng−êi vî.
B¶y n¨m sau ngµy c−íi, Hoµng ThÞ Loan bÊy giê ®·
lµ ng−êi mÑ cña ba ng−êi con: Con g¸i ®Çu lßng lµ
NguyÔn ThÞ Thanh sinh n¨m 1884 (vÒ sau ®−îc c¸c
sÜ phu ®Æt cho biÖt hiÖu rÊt ®Ñp lµ B¹ch Liªn, cã
nghÜa lµ b«ng sen tr¾ng). Con thø hai lµ NguyÔn
Sinh Khiªm (tøc TÊt §¹t), sinh n¨m 1888; v× lµ con
trai ®Çu nªn ®−îc mäi ng−êi gäi lµ C¶ Khiªm. Ng−êi
con thø ba lµ NguyÔn Sinh Cung (tøc TÊt Thµnh).
Sinh Cung ra ®êi gi÷a mïa sen në ré, c¶ lµng
th¬m ng¸t h−¬ng sen. CËu lín lªn trong t×nh
th−¬ng yªu, chiÒu chuéng cña «ng bµ, cha mÑ, cña
d× Hoµng ThÞ An vµ anh chÞ m×nh. Nhê sù cÇn
mÉn, th¸o v¸t vµ ®−îc sù gióp ®ì cña mÑ cha, bµ
Loan ®¶m ®−¬ng ®−îc nghÜa vô ch¨m sãc chång
con chu ®¸o. Tr−íc sù s¨n sãc ©n cÇn cña cha mÑ
vµ ng−êi vî hiÒn yªu quý, «ng NguyÔn Sinh S¾c
ngµy ®ªm lo “dïi mµi kinh sö” ®Ó ®i thi. ¤ng dù
thi h−¬ng lÇn ®Çu vµo khoa T©n M·o (1891) ë
NghÖ An nh−ng chØ tróng nhÞ tr−êng1. Kh«ng n¶n
chÝ, «ng l¹i cè g¾ng «n luyÖn bµi vë ®Ó chê dù thi
khãa sau. §ång thêi, «ng t×m n¬i d¹y häc ®Ó cã
thªm ®iÒu kiÖn kÌm cÆp, d¹y dç con c¸i.
____________
1. T¹i c¸c kú thi h−¬ng, thi héi, thÝ sinh ®Òu ph¶i tr¶i
qua bèn b−íc: nhÊt tr−êng, nhÞ tr−êng, tam tr−êng vµ tø
tr−êng (tøc phóc h¹ch). Tø tr−êng lµ b−íc cuèi cïng ®Ó
ph©n ®Þnh häc vÞ.

24

Kh«ng khÝ trong gia ®×nh ®ang Êm cóng, sum
vÇy th× cô Hoµng §−êng l©m bÖnh nÆng vµ qua
®êi vµo ngµy 7 th¸ng T− n¨m Quý Tþ (tøc ngµy
22-5-1893). Nçi buån tang tãc ®ã ®· lµm ®¶o lén
sinh ho¹t b×nh th−êng trong gia ®×nh. §Ó an ñi mÑ
vµ ®ì ®Çn vî con, «ng S¾c më líp d¹y häc ngay t¹i
nhµ m×nh vµ kh«ng ngõng «n luyÖn v¨n ch−¬ng
®Ó ®i dù thi h−¬ng lÇn thø hai.
Bµ Hoµng ThÞ Loan cïng víi mÑ vµ em g¸i lµm
ruéng chung cña c¶ hai gia ®×nh. Míi lªn chÝn
tuæi, bÐ Thanh ®· lon ton theo bµ, mÑ vµ d× An ra
®ång lµm ruéng. Anh em Sinh Cung h»ng ngµy
vui ch¬i quanh quÈn bªn líp d¹y häc cña cha.
Sinh Cung nhá tuæi nhÊt trong nhµ nªn ®−îc mäi
ng−êi yªu chiÒu, ch¨m b½m hÕt mùc, nh−ng cËu
kh«ng v× thÕ mµ vßi vÜnh, lµm nòng; tr¸i l¹i, cËu
cµng ngµy cµng tá ra ngoan ngo·n h¬n. Lµ mét bÐ
trai kh¸u khØnh, th«ng minh, Sinh Cung rÊt
thÝch nghe chuyÖn vµ hay hái nh÷ng c©u hái kh¸
bÊt ngê. BÊt cø ®iÒu g× cËu còng muèn biÕt cÆn
kÏ, t−êng tËn. Cã nh÷ng c©u hái cña cËu lµm cho
ng−êi lín lóng tóng, khã tr¶ lêi. §iÒu g× ®· biÕt
th× cËu nhí l©u vµ th−êng nh¾c l¹i, nhÊt lµ
nh÷ng chuyÖn cæ tÝch, nh÷ng c©u vÝ dÆm, c©u
KiÒu mµ bµ ngo¹i hoÆc mÑ vµ d× An th−êng hay
kÓ vµ h¸t cho nghe.
Khoa thi h−¬ng n¨m Gi¸p Ngä (1894), «ng
NguyÔn Sinh S¾c ®Ëu cö nh©n. Tin mõng bay vÒ
lµm rén rµng lµng trªn xãm d−íi. Bµ con hä hµng
25

néi ngo¹i bµn viÖc tæ chøc khao mõng, nh−ng «ng
cö viÖn cí cßn chÞu tang bè vî ®Ó tõ chèi. ¤ng chØ
biÖn trÇu r−îu ®Ó b¸o tin mõng cïng lµng x·.
Theo h−¬ng −íc cña lµng, nh÷ng ng−êi ®· ®ç ®¹t
nh− «ng ®−îc biÕu mét sµo ruéng gäi lµ “häc ®iÒn”.
¤ng ®· bµn víi gia ®×nh ®em b¸n sµo ruéng Êy ®Ó
lÊy tiÒn ®ãng gãp vµo viÖc tu söa nhµ thê hä
NguyÔn Sinh. ¤ng cßn cè c«ng häc n÷a ®Ó cã thÓ
lÊy tÊm b»ng cao h¬n cho tho¶ vong linh ng−êi ®·
khuÊt nói vµ ®Òn ®¸p c«ng ¬n cña ng−êi vî hiÒn
mu«n vµn yªu quý.
Gi÷a n¨m 1895, «ng cö S¾c vµo kinh ®« HuÕ dù
kú thi héi khoa Êt Mïi nh−ng kh«ng ®ç. Nhê sù
gióp ®ì cña «ng Cao Xu©n Dôc, «ng vµo häc
Tr−êng Quèc Tö Gi¸m.
Lóc bÊy giê, c¶ n−íc ta chØ duy nhÊt cã mét
Tr−êng Quèc Tö Gi¸m lµ tr−êng ®¹i häc ®Æt ë
kinh ®« HuÕ. Tr−íc kia, tr−êng chØ nhËn d¹y cho
con ch¸u nhµ vua vµ con c¸c quan l¹i cao cÊp
trong TriÒu ®×nh; ®Õn triÒu Tù §øc, nhµ tr−êng
nhËn d¹y thªm mét sè cö nh©n, tó tµi lo¹i kh¸ ë
c¸c tØnh vµo häc theo chÕ ®é ngo¹i tró.
Tr−êng Quèc Tö Gi¸m ®−îc x©y dùng tõ n¨m
Minh MÖnh thø hai (1821), tõ ®ã ®Õn n¨m 1895,
tr−êng vÉn ®Æt t¹i lµng An Ninh Th−îng, quËn
H−¬ng Trµ, c¸ch kinh thµnh HuÕ kho¶ng b¶y
kil«mÐt vÒ phÝa t©y. Tr−êng gåm cã mét Di lu©n
®−êng ®øng gi÷a, phÝa sau lµ gi¶ng ®−êng; hai
bªn tr¸i, ph¶i cã hai d·y nhµ ngang chia lµm
26

nhiÒu phßng èc dµnh cho gi¸m sinh ¨n ë, häc
hµnh. Nh−ng sè phßng Ýt ái ®ã chØ ®ñ cho con c¸i
c¸c hoµng th©n, quan l¹i trong TriÒu, ®©u ®Õn
phÇn c¸c h¹ng b×nh d©n nh− «ng cö S¾c. ¤ng ph¶i
lo thuª n¬i ë trä vµ h»ng th¸ng chØ ®−îc nhµ
tr−êng cÊp cho mét Ýt g¹o, tiÒn, giÊy bót vµ dÇu
®Ìn ®Ó häc ban ®ªm. NhËn thÊy hoµn c¶nh cña
m×nh kh«ng thÓ thuª nhµ trä, «ng ph¶i quay vÒ
quª vËn ®éng vî ®−a con vµo HuÕ.
Bµ Hoµng ThÞ Loan tõ bÐ ®· g¾n bã víi lµng
xãm, ruéng v−ên vµ nghÒ canh cöi; bµ kh«ng
muèn xa mÑ, rêi quª h−¬ng. Nh−ng, bëi ®ång c¶m
víi hoµn c¶nh vµ −íc väng cña chång, bµ quyÕt
t©m göi bÐ Thanh míi 11 tuæi ë l¹i víi bµ ngo¹i,
t¹m biÖt mÑ giµ, ®−a hai con nhá cïng chång vµo
kinh ®« HuÕ. Ph¶i xa bµ ngo¹i, Sinh Cung khãc
nøc në; bµ còng giät ng¾n giät dµi «m riÕt lÊy ®øa
ch¸u ngoan nhÊt nhµ, nh−ng råi ®µnh bu«ng tay
®Ó ch¸u ra ®i.

III- V¦îT §¦êNG THI£N Lý VµO KINH
Con ®−êng “thiªn lý”1 tõ VÜnh Thµnh (Vinh) vµo
HuÕ thêi bÊy giê cßn lµ ®−êng ®Êt nhá hÑp, quanh
co, hiÓm trë, xuyªn rõng, v−ît nói ®Ìo, l¹i bÞ ng¾t
qu·ng nhiÒu n¬i bëi c¸c con s«ng, ph¶i qua ®ß.
____________
1. Thiªn lý: §−êng xa ngµn dÆm.

27

§i thuyÒn v−ît biÓn lµ nhanh nhÊt, nh−ng ph¶i
thuª nhiÒu tiÒn. Trªn tuyÕn ®−êng ®Êt vµo HuÕ,
c¸c quan chøc nhµ n−íc cïng vî con hä ®· cã phu
tr¹m phôc dÞch (cø kho¶ng 30km1 cã mét tr¹m).
Hä ®−îc n»m trªn c¸ng cho phu tr¹m khiªng
ch¹y. Cßn ®èi víi d©n th−êng nh− gia ®×nh «ng cö
S¾c th× chØ cã mét ph−¬ng tiÖn duy nhÊt lµ “cuèc
bé”. Hä kÕt thµnh tõng nhãm, tõng ®oµn ®Ó gióp
®ì nhau däc ®−êng, phßng khi ®au èm hoÆc kh«ng
may gÆp ph¶i trém c−íp vµ thó d÷. §¸ng ng¹i
nhÊt lµ nh÷ng tru«ng c¸t nãng báng dµi nh− v«
tËn cña vïng Qu¶ng B×nh, Qu¶ng TrÞ; nhiÒu
tru«ng dµi tíi kho¶ng 10km, ph¶i ®i m¶i miÕt suèt
ngµy, ®Õn tèi mÞt míi ra khái tru«ng. Qu¶ nh−
NguyÔn Du ®· viÕt:
Bèn bÒ b¸t ng¸t xa tr«ng
C¸t vµng cån nä, bôi hång dÆm kia.
(TruyÖn KiÒu)

Hai ®Çu mçi tru«ng c¸t th−êng cã c¸i lÒu qu¸n
nhá b¸n dÐp mo cau hoÆc da tr©u bß cho kh¸ch bé
hµnh chèng c¸i nãng báng ch©n. DÐp chØ dïng
®−îc trong ngµy, qua khái tru«ng c¸t lµ ng−êi ta
vøt l¹i hµng ®èng. §i ®−êng tr−êng cùc nhäc nh−
vËy nªn thêi bÊy giê, hai tiÕng “trÈy kinh” (®i vµo
kinh ®«) ®èi víi ng−êi d©n xø NghÖ bao hµm nhiÒu
nçi gian tru©n, lo l¾ng vµ sî h·i.
____________
1. Cã tµi liÖu ghi 15km.

28

Ngµy ®Çu ch−a quen ®i ®−êng tr−êng, bµ
Loan ph¶i vÊt v¶ l¾m míi theo kÞp ®oµn. BÐ
Cung ch¹y lon ton theo anh Khiªm nh−ng chØ
®−îc tõng qu·ng ng¾n ®· mái ch©n, ®µnh chÞu
cho cha câng. Võa ®i ®−êng, anh em Sinh Cung
võa ®−îc cha mÑ kÓ cho nghe nh÷ng c©u chuyÖn
hÊp dÉn vµ nh×n thÊy bao c¶nh t−îng míi l¹. Tõ
Vinh vµo HuÕ, ®åi nói trËp trïng, non xanh
n−íc biÕc; hÕt nói rõng l¹i ®Õn tru«ng c¸t, hÕt
tru«ng c¸t l¹i xuèng ®ß ngang... Cø thÕ, mét
ngµy, hai ngµy, ba ngµy..., m−êi ngµy... ChÆng
®−êng dµi ngãt 400km ph¶i ®i bé rßng r· h¬n
nöa th¸ng trêi míi tíi n¬i.
Võa vµo tíi ®Êt kinh kú, mÆc dï cßn mÖt nhoµi
nh−ng «ng cö S¾c ph¶i lo ngay viÖc thu xÕp n¬i ¨n
chèn ë cho bèn con ng−êi. Nhê ng−êi quen gióp ®ì,
«ng m−în ®−îc mét gian nhµ cña tr¹i lÝnh bá
trèng tõ l©u trong thµnh néi. Tuy gian nhµ chËt
chéi nh−ng còng ®ñ chç cho bµ Loan ®Æt khung
cöi dÖt v¶i vµ n¬i häc hµnh cña ba cha con.
§−îc vµo häc Tr−êng Quèc Tö Gi¸m lµ ®iÒu
rÊt ®¸ng mõng v× kh«ng ph¶i ai còng dÔ dµng
xin vµo ®−îc. §Ó bï vµo kho¶n phô cÊp Ýt ái cña
nhµ tr−êng cho chång, bµ Loan ph¶i gång m×nh
canh cöi ngµy ®ªm vµ ph¶i th¨m dß ®Çu ra, chØ
sî v¶i m×nh dÖt kh«ng so ®−îc víi v¶i vãc ë chèn
kinh kú.
29

H»ng th¸ng, «ng NguyÔn Sinh S¾c chØ tíi tr−êng
Ýt buæi theo ®Þnh kú ®Ó “tËp bµi”, vµ cø ®óng ngµy
mång Mét ©m lÞch th× ®i dù “b×nh v¨n”1. Thêi gian
cßn l¹i, «ng tù häc vµ d¹y b¶o hai con. ¤ng cßn d¹y
thªm cho con ch¸u c¸c quan l¹i, vµ viÕt ch÷ thuª cho
c¸c cËu Êm l−êi viÕt mµ cÇn cã bµi. ¤ng cã nÐt bót
rÊt ®Ñp, ai còng thÝch.
Nh÷ng ngµy ®Çu ch−a quen c¶nh, quen ng−êi,
nçi nhí bµ, nhí d×, nhí chÞ lé ra rÇu rÜ trªn vÎ mÆt
c¸c con th¬. Bµ Loan dç dµnh con nh−ng chÝnh bµ
còng kh«ng cÇm ®−îc n−íc m¾t, v× tõ tÊm bÐ, bµ
ch−a bao giê xa mÑ mét ngµy!
Anh Khiªm th× dç em b»ng c¸ch d¾t em ra däc
®−êng cho xem nh÷ng c¶nh l¹ m¾t, l¹ tai. Kia lµ
nh÷ng chó lÝnh bång sóng ®øng ë cæng thµnh, ®Çu
®éi chiÕc nãn nhá tÝ b»ng l¸ sen, ch©n quÊn v¶i (xµ
c¹p). L¹i kia n÷a, cã «ng nµo ngåi chÔm chÖ trªn
kiÖu cho bèn ng−êi khiªng? BÐ Cung lu«n miÖng
hái anh: “C¸i chi røa, anh Khiªm?”. Anh còng
ch¼ng biÕt; thÕ lµ hai anh em l¹i ch¹y vÒ hái cha,
hái mÑ tÝu tÝt. Cã khi, hai anh em cïng c−êi nh−
n¾c nÎ vµ hái l¹i mÑ v× nghe ®−îc nh÷ng lêi ru rÊt
l¹ tai:
____________
1. TËp bµi: LÜnh ®Çu ®Ò th¬ phó, v¨n s¸ch ®−a vÒ nhµ
lµm trong thêi h¹n ®Þnh kú n¨m, m−êi ngµy.
B×nh v¨n: Nhµ tr−êng tËp hîp Nho sinh vµo gi¶ng
®−êng, chän ng−êi tèt giäng ®äc, ng©m nh÷ng bµi cã sè
®iÓm cao, sau ®ã, thÝnh gi¶ gãp ý kiÕn phª b×nh.

30

Ru tam tam thÐc cho muåi,
§Ó m¹ ®i chî mua v«i ¨n trÇu.
Mua v«i chî Qu¸n, chî CÇu,
Mua cau Nam Phæ, mua trÇu chî Dinh1.
Nh−ng ®iÒu l¹ nhÊt ®èi víi Sinh Cung lµ thÊy
nh÷ng «ng T©y cao lªnh khªnh vµ c¸c bµ ®Çm m¾t
xanh lÌ, m«i ®á chãt ®i l¹i nghªnh ngang trªn ®−êng
phè. Hä lµm g× mµ hÔ ai gÆp còng cói r¹p xuèng ch¾p
tay v¸i chµo? Vµ ngay c¶ nh÷ng vÞ quan to trong
triÒu ®×nh, sao còng cã vÎ sî sÖt «ng T©y, bµ ®Çm?
Khi vui ch¬i, cËu Cung còng ®ïa nghÞch kh«ng
kÐm g× c¸c b¹n cïng løa tuæi, nh−ng mçi khi thÊy
®iÒu g× l¹, cËu chó ý quan s¸t, t×m hiÓu vµ cø
muèn hái ng−êi lín cho ra lÏ míi th«i.
H»ng ngµy, bµ Loan gióp chång kÌm cho con
häc nh÷ng khi «ng S¾c ®i v¾ng vµ bµy cho c¸c con
tËp lµm nh÷ng c«ng viÖc nhÑ trong nhµ. Khiªm
lín tuæi h¬n, bµ tËp cho quay xa, ®¸nh suèt. Cßn
Cung, bµ cho quÐt nhµ, lau chïi ph¶n ghÕ. Bµ
Loan cã tÝnh cÈn thËn, ng¨n n¾p cho nªn nhµ cöa,
®å ®¹c bao giê còng gän gµng, s¹ch sÏ. §iÒu ®ã t¹o
cho con c¸i cã thãi quen tèt tõ thuë bÐ.
____________
1. Ngµy 17-5-1969, khi ca sÜ Mai T− (trong §oµn V¨n c«ng
Qu©n khu IV ®−îc cïng ®oµn vµo th¨m B¸c Hå ë Phñ Chñ
tÞch) h¸t cho B¸c nghe d©n ca. B¸c ®· söa lêi h¸t cho Mai T−
lµ “Ru tam tam thÐc” chø kh«ng ph¶i “ru em ngñ”; ®Ó “m¹”
chø kh«ng ph¶i “®Ó mÑ”; mua cau “Nam Phæ” chø kh«ng ph¶i
“chî S¶i”. (Theo NghÖ An trong lßng B¸c, Ban Nghiªn cøu lÞch
sö §¶ng TØnh ñy NghÖ An xuÊt b¶n, 1974, tr.99).

31

Khi gia ®×nh «ng cö S¾c vµo ®Õn kinh ®« HuÕ
th× cã tin tõ xø NghÖ cho biÕt, cô Phan §×nh
Phïng ®· tõ trÇn (ngµy 28-12-1895), sau ®ã Ýt l©u,
khëi nghÜa H−¬ng Khª kÕt thóc. Thùc d©n Ph¸p
®ang khñng bè cùc kú d· man nh÷ng ng−êi khëi
nghÜa. Chóng cho bän bï nh×n Nam triÒu vµ tªn
ViÖt gian NguyÔn Th©n lõa b¾t c¸c tú t−íng1, nhèt
vµo còi, khiªng vµo HuÕ råi giÕt. Chóng cßn dïng
thñ ®o¹n rÊt hÌn h¹, bØ æi lµ quËt hµi cèt cña song
th©n vµ thi hµi cô Phan lªn, ®èt thµnh tro, nhåi
v...