KIM NHẬT

NHÀ XUẤT BẢN NGHỆ AN

KIM NHẬT

BÁC HỔ
NHŨNG CÂU CHUYỆN
CẢM ĐỘNG
(In lần thứ ba)

NIIÀ XUẤT lỉẢN NGHỆ AN - 2007

LỜI NÓI ĐẦU
Danh nhân kim cổ trên thế giới thường để
lại phần tinh hoa tư tưởng của họ thông qua
những lời nói, những trước tác, những chuyện
kể giản dị, hàm súc chứa đựng nhiều chân lý và
có sức thuyết phục nhiều thời đại. Bác Hồ của
chúng ta là một trong những người như vậy.
Phần do kính yêu Bác, phần do yêu cầu
cõng việc, nhà báo Kim Nhật (tên thật là
Nguyễn Văn Hùng, hiện cõng tác tại Báo Nghệ
An) đã bỏ tâm lực trong nhiều năm để tìm hiểu,
sưu tập, nghiền ngẫm và viết nên 26 bài viết
nhỏ trong tập sách còn khiêm tốn mang tên

Bác HỒ, những câu chuyện cảm động.
Trước đây, chuyện kể về Bác đã được
nhiều Nhà xuất bản trong và ngoài nước tổ
chức tập hợp, biên soạn, xuất bản và được bạn
đọc hoan nghênh. Tiếp thu một số kết quả của
người đi trước, cuốn sách nhỏ này có những
điểm đảng chú ỷ về tư liệu, nghệ thuật kể
chuyện, cách phân tích, tiếp cận bản chất sự

việc, lời nói, từ đó tim ra bài học ứng xử đối với
cuộc sống hiện nay.
Nhiều năm gần đây, toàn Đảng, toàn quằn,
toàn dân ta đang kiên trì học tập, sống và làm
việc theo Tư tưởng Hồ C hí Minh. Bởi vậy, cuốn
sách bạn có trên tay là một tài liệu tham khảo
bổ ích, qua câu chuyện nhỏ mà đến được với
những tư tưởng lớn. Tuy vậy, cuộc đời và tư
tưởng của Người rất sâu rộng, nhiều giá trị cần
phải có thời gian và trí tuệ của nhiều người mới
khám phá, thấm nhuần hết được, nên chắc
chắn cuốn sách chưa đáp ứng được nhiều,
thậm chí đây đó còn có hạn chế...
Nhà xuất bản mong bạn đọc thông cảm và
hy vọng sẽ nhận được ý kiến góp ý, để lần tái
bản sau, cuốn sách hoàn thiện hơn!

NHÀ X U Ấ T BẢN N G H Ệ A N

NGƯỜI MỞ TRANG ĐẦU CHO NỂN
MỸ THUẬT CÁCH MẠNG Nước TA
Chưa bao giờ, Chủ tịch H ồ C hí M inh tự
nhận m ình là hoạ sĩ, nhưng trên m ỗi bước đường
loạt động cách m ạng đầy chông gai, qua nhiều
nước Á - Â u, Người đều sử dụng lão luyện ngòi
3Út báo chí như m ộ t công cụ hỗ trợ đắc lực. Bởi
thế, Người tự nhận m ình là m ột nhà báo.
H ẳn nhiều bạn đọc trong chúng ta còn nhớ
3ài báo "Hành hình kiểu Lin-xơ, m ộ t phương
diện ít ìì^ười biết của nên văn minh M ỹ ” (đăng

trong T ạp chí Thư tín Quốc tế, số 59, năm 1924).
Với bài báo nổi tiếng này, nhà yêu nước - nhà
Dáo N m iyễn Ái Q uốc đã tố cáo m ột kiểu giết
người cực kỳ m an rợ thời kỳ c h ế độ nô lệ tại
niróc M ỹ: Neười da đen bị trói vào cây, bị tưới
dầu hoủ, rồi bị đốt cháy! Trước khi chết, họ còn
:)Ị bò dần tùng chiếc răim, bị m óc mắl, bị rút

7

từng nhúm tóc kéo theo từng m ản g thịt da, để lộ
cái sọ người đẫm máu... Chỉ trong vòng 30 năm ,
từ 1889 đến 1919, tại nhiều bang của nước M ỹ
đã có 2.600 người da đen, 708 người da trắng bị
hành hình theo kiểu Lin-xơ! Đ ể mức tố cáo ở các
bài báo được tăng thêm sức thuyết phục, thời
gian làm báo, phụ trách các tờ báo trong đó có
Báo Người cùnq k h ổ tại T hủ đô P a-n (số 1 ra
ngày 1-4-1922 và ra khoảng 38 số thì bị đình
bản), N guyễn Á i Quốc còn vẽ nhiều tranh b iếm
họạ, đả kích tội ác đầy thú tính của chủ nghĩa
thực dân và đ ế quốc. Tiêu biểu như các bức:
Người Pháp đánh đ ập tàn nhẫn dân hản xứ, Phu
kéo xe cho quan lại Pháp... N guyễn Ái Q uốc

còn vẽ nhiều tranh khơi gợi n iềm tự hào dân tộc
Việt Nam , như các bức: H a i Bà Trưng, ô n g L ý
Thường Kiệt, ô n g Trần Hưiĩg Đ ạ o , ô n g Đ ề
Thám, Bà Bùi Thị Xuân... Trang bìa của tập thơ
N h ậ t ký trong tù, viết trong kh oảng thời gian từ

tháng 8 năm 1941 đến tháng 9 n ă m 1943, Bác có
bức vẽ tả hai nắm tay bị xích xiềng đang vung
m ạn h lên n h ằm biểu thị quyết tâm , bản lĩnh,
niềm tin vào chiến thắng cuối cùng! N hững năm

8

1941, 1942 ( t r i n t khi bị bắt giam ở Trung
Q uốc), Bác trực iếp phụ trách và viết bài cho
báo Viẻt N a m Độ ' lập. Kể từ số đầu tiên ra ngày
1 tháng 8 năm 19 u đến các số cuối tháng 8 năm
1942, trên m ặt báo, Bác hay có những vần thơ lẻ.
Có lần, cạnh 2 câu thơ lục bát: “Làm (ỊÌỎi thì
được m ề đ a y (tiếng Pháp, chỉ huy chương)/
ChúiĩíỊ ta đểu p h ả i xắn tay m à làm ”, nhà báo Hồ

Q ií M inh vẽ m ột tấm huy chương hình ngôi sao
năm cánh, ở giữa có hai chữ V.M, để thưởng cho
hội viên nào có thành tích...
Có thể khẳng định tính nhạy cảm , năng
động, quyết liệt, kịp thời, óc thẩm m ĩ với lối vẽ
vừa trực diện dễ hiểu vừa thâm thuý sâu cay qua
nhiều bức tranh của Bác đã trở thành những hồi
chuông góp phần to lớn cảnh tỉnh lòng yêu nước
thương dân, rnối căm thù không đội trời chung
với thực dân đ ế q u ố c và truyền bá chủ nghĩa M ác
- Lê N in cho người Việt N am giữa đêm trường
nô lệ.
Trên cơ sở sưu tầm, nghiên cứu các tác
phẩm hội hoạ, điêu khắc đầu thế kỷ X X ở Việt
Mam, nhiều học giả đêu thống nhất cho rằng:

N guyễn Ái Quốc, ngòi bút tiên phong dù n g mỹ
thuật làm vũ khí đấu tranh giải phóng dân tộc và
oài người bị áp bức; chính Người đã đặt nhiíng
viên gạch đầu tiên cho nền M ỹ thuật C ách m ạng
nước ta phát triển sôi động và đạt nhiều thành
tựu suốt m ột th ế kỷ vừa qua!

10

HỌC TTỐ^G NÓI CỦA ư ; NIN
N gôn ngữ là thứ sản phẩm đặc biệt của mỗi
nền văn hoá, là m ột tiêu chuẩn quan trọng để
phân định, đánh giá sự ra đời và trưởng thành
của m ột dân tộc gắn với vị thế, phạm vi ảnh
nưởng của dân tộc đó. Tiếng Nga, ai cũng biết,
'à m ột ngôn ngữ chính xác, bay bổng nhưng lại
rất khó học, càng khó sử dụng... Ây vậy mà,
ngay từ khi đặt chân lên đất nước Liên Xô - ngày
30 tháng 5 năm 1923 - để có thêm phươns tiện
nhạn thức, tư duy, và hoạt độrm cách mạng,
N guyễn Ái Q uốc đã tranh thủ học tiếns Nga.
Chỉ trong m ột ihời íia n ncắn, Người đã níĩhe và
nói được m ột số tiens: thườno; dùng trong đời
sốnỉĩ ui ao tiếp hàng ncày. Đ iểu đó, làm cho mộl
số bạn thân của Ncười lúc bấy giờ, hết sức nsạc
nhiên! Với tinh ihần ham học hổi đó, khoáng 5
năm Irên đất bạn, nhà cách m ạng Nguyễn Ái
Quốc đã nám khá thành ihạo tiếno: Nqa.

G .s N gu y ễn K hánh Toàn sau này có cho
biết: Thời gian Bác vào lớp N ghiên cứu sinh Ban
Sử học củ a V iện nghiên cứu các vấn đề dân tộc
và thuộc địa, Bác đổng thời nhận phiên dịch
nhiều tài liệu từ tiếng N g a sang tiếng Việt. Với
tiếng N g a học được, Bác viết rất nhiều bài báo
giàu tính chiến đấu và quốc tế, gửi đăng các báo
ch í ở L iên X ô hồi đó, như Sự Thật, T iêhẹ Cời,
T ạ p ch í Đ ỏ , Thời Mới... Khi đã ở vào cương vị

C hủ tịch nước, Bác H ồ từng sang thăm L iên X ô
nhiều lần. Bác đi nhiều nơi, trò chuyện với nhiều
người bằn g tiếng Nga, riêng với Trường N g oại
ngữ m ang tên H ồ Chí M inh ở I-ếch-kút, Bác đến
m ấy lần. Đ ây là m ột H ọc viện dạy tiếng nước
ngoài ở L iên X ô, vinh dự được gắn tên H ồ C hí
M inh từ cuối n ă m 1969 (Bác qua đời), là trường
kết nghĩa với Trưòng Đại học N goại ngữ H à N ội.
Các nhà giáo dục công tác tại trường n ày còn
m ãi nhắc n hở và trân trọng nhiều kỷ n iệ m đẹp,
xúc động về những buổi gặp, đón Bác n à m xưa.
N h ờ vào uy tín của m ình, và nhờ có trình độ
tiếng N ga nữa, Bác đã làm tăng thêm b ầu k h ô n g
khí ấm áp, tình hữu nghị chân thành và thắm

12

thiết giữa hai nước V iệt N am - L iên X ô cả m ột
thời gian dài.
M ột n h à báo lớn của V iệt N am được đi công
tác cùng Bác sang Liên X ô, là nhà báo T hép
Mới, có kể lại câu chuyện sau: Đ ã có m ộ t đồng
chí ở T hủ đô M át-xcơ-va Ihốt lên, rằng từ trước
đến nay, những người nổi tiếng trên th ế giới đến
Liên X ô m à nói sõi được tiếng N g a thì chỉ có 3
người: Đ ồ n g chí T ổng Bí thư Đ ảng C ộng sản
Pháp M ô-rít Tô-rê; nhà nghệ sĩ da đen ngưòd M ỹ
Pôn R ốp-xơn; và C hủ tịch H ồ C hí M inh!
N hư vậy, học và sử dụng tiếng N ga tuy khó
nhưng người V iệt N am ta không phải không làm
được. N goài Bác H ồ, còn có nhiều tấm gương tự
học rồi sử dụng thành thạo tiếng N ga trong ngoại
giao và các chuyên ngành k hoa học, văn hóa,
văn học - nghệ thuật. Đ áng tiếc, những người
như vậy ngày càng h iếm đi, khiến cho tình hình
rất k hác trước. M ộ t ông bạn dạy tiếng N g a vào
oại kỳ cựu của tôi, hôm nợ than phiền: "Từ ngày
tiếng A nh lên ngôi, thì tiếng N ga trở nên lép vế
dần, có lúc đến thảm hại! Đ ã có thời gian dài ở

13

bậc đại học và phổ thông, tiếng N g a không được
dạy, hoặc có dạy cũng rất hình thức, đối phó” .
Buồn lắm! Tiếng N ga không chỉ gắn liền với
tên tuổi Lê Nin, với chủ nghĩa xã hội; tiếng N ga
còn là hiện thân m áu thịt của tính cách N ga, với
văn hoá và văn học N ga nữa. C húng ta từng
“say” tiếng H án, tiếng Pháp, tiếng N ga. Bây giò'
người ta đổ xô đi học tiếng A nh, tiếng N hạt,
tiếng Đ ức... Trong khi đó, theo kinh nghiệm của
nhiều người giỏi ngoại ngữ, m uốn hiểu, nắm
chắc và sử dụng thành thạo m ột thứ tiếng, cần
phải bỏ ra... cả m ột đời người!
V ăn hào L .Tôn-xtôi từng nói: “N ẹô n ngữ là
linh hồn của dân t ộ c ”. V âng, nhưng tôi nghĩ, với

tiếng N ga thì đó đâu chỉ là “linh h ồ n ” của riêng
người Nga?! C ộng hoà L iên bang N ga, vói diện
tích 17.075.400km 2, dân số 146.601.176 người,
có quan hệ ngoại giao với nước ta từ ngày 3-11950. N gôn ngữ của m ột đất nước rộng lófn, giàu
truyền thống và tiềm lực như thế, từng m ột thòfi
làm say đắm nhân loại tới m ức m ê hoặc như thế,
ẽ nào ngày nay, tiếng N ga không còn đủ sức hấp
dẫn loài người tiến bộ nữa?!

14

THÊM BẢN DỊCH
«

MỘT BÀI THƠ CHỮ HÁN CỬA BÁC
%

Them th ể tại Iiẹục trung,
Tinh thcìn tại nụỊC ngoại.
D ục thành đạ i sự nghiệp,
Tinh thần cánh yến đại.

Trong nguyên tác, tập thơ chữ H án N^ục
trung nhật kv của Bác Hồ có 133 bài. Bốn câu
thơ này không có đầu đề, tác giả chép ở ngoài
bìa tập thơ cùng hình vẽ hai cánh tay bị xiềng.
Bài thơ có ý nghĩa như m ột lời “đề từ” cho
toàn bộ cuốn N hật ký. Bản dịch nghĩa: 'Thân
th ể ở troìiịỊ ngục/ Tinh thần ở ngoài ngục/ Muốn
thánh sự ìiẹhiệp Ìớìíỉ Tinh thần càng p h ả i lớn".

N ăm 1960, lần đầu tiên Viện Văn học nước ta
hoàn thành bản dịch và cho xuất bản tập N h ậ t ký
tron ẹ tù vào đúng dịp Chủ tịch

nổ Chí M inh

tròn

15

70 tuổi. Bài thơ được nhà thơ - dịch g iả N am
Trân dịch thành thơ như sau:
Thân th ể ở trong lao,
Tinh thần ở n^oài lao.
M uốn nên sự nghiệp lớn,
Tinh thần càng p h ả i cao.

C ho đến nay, bản dịch thơ của N am Trân
vẫn được n h iều th ế hệ bạn đọc trong đ ó có học
sinh, sinh viên yêu thơ Bác biết đến, chẳng
những thế, họ còn thuộc lòng. M ặc dù vậy, theo
nhà H án học Trần Đắc Thọ, tác giả cô n g trình
T h ơ ch ữ H án của H ồ Chủ tịch (N X B Đ ại học

Q uốc gia H à nội - 2003) thì bài thơ này, Bác có
dụng ý sử dụng vần trắc (Các chữ ngoại, nghiệp,
đ ạ i k hi phát âm thì nặng và ngắn), q u a đó Người

m uốn nói lên những gian nan thử th ách đ ã và sẽ
đến với m ình, đổng thời nhấn m ạnh q u y ết tâm
cao để vượt qua tất cả. Từ quan n iệm này, ông
Trần Đ ắc T họ đề xuất m ột bản dịch th ơ khác:
Thân th ể trong ngục,
Tinh thần ở ngoài ngục.
Sự nghiệp lớn muốn thành,
Tinh thẩn cao tột hậc.
16

Bản dịch thơ này, quả thật k h ô n g “th o át”
như bản dịch của N am Trân, nhưng có phần chắc
là bám sát tinh thần, âm điệu của ngu y ên bản
hơn, đặc biệt là ở vần trắc cuối các câu thơ, chứa
đựng nhiều dụng ý của m ột N gười - T ù - V ĩ Đại.

17

“MỘT NHÀNH MAI”
HAY “MỘT CẢY C H MAT?
Trong phần thơ chữ H án của Chủ tịch Hồ
C hí M inh, ngoài 133 bài thơ của tập N h ật kỷ
trong tù (viết từ tháng 8-1942 đến tháng 9-1943),

N gười còn có nhiều tác phẩm vào loại thật hay
nữa, m à bài thơ chữ H án cuối cùng của Bác là bài
“M ậu Thân xuân t ỉ ế í ” (viết ngày 14-4-1968).

Bài thơ ''Thướníị sơn ” sau đây, Bác viết tại
L ũng Dẻ, năm 1942;
Phiên âm:

THƯỚNG SƠN
Lục nguyệt nhị thập tứ,
Thướng đ á o thử sơìĩ lai.
C ử đầu lĩồn ẹ nhật cận,
Đ ố i ngạn nhất chi mai.

L ũng Dẻ, 1942

18

Dịch nghĩa:
LÊN NÚI
Ngày hai mươi tư tháng sáu,
Trèo lên trên núi này.
Sgẩng đầu thấy gần m ặt trời đỏ,
Bên kia suối, có m ộ t nhành mai.
Lũng Dẻ là tên m ột cái hang ở sườn dãy núi
đá Lam Sơn, thuộc xã M inh T ân, huyện N guyên
Bình, tỉnh Cao Bằng. Tại h ang này, có đặt cơ
q uan ấn loát Báo Việì N am Đ ộ c lập (trước k ia ở
K huổi N ậm - Pắc Bó, nay m ới chuyển về L ũng
D ẻ), do Bác Hổ sáng lập và trực tiếp phụ trách.
Bài Ihơ tứ tuyệt viết ở L ũng D ẻ này, rất kiệm lòd,
tính biểu trưng cao, thể hiện tầm nhìn và con m ắt
thơ của m ột thi sĩ phương Đ ông. Đ iều khiến tôi
còn có sự phân vân nằm ở câu kết: "Đối ngạn
nhất chi m ai

Các bản dịch trước đây, đều được

dịch: Bên bờ suối đối diện có m ột nhành m ai.
Bản dịch khá quen thuộc của nhà thơ T ố H ữu
cũng hiểu vậy: “H ai mươi tư tííánq sáu! Lên
ngọn núi này chơi! N gẩng đầu: m ặt trời đỏ! Bên
su ối m ột nỉìcinh m ai

Nhưiig, cũng ở câu thơ thứ

19

4 này, lại có m ột cách hiểu khác cần được chú ý.
N hà H án học Trần Đ ắc T họ trong cu ố n sách T h ơ
chữ H án của H ồ Chủ tịch (N X B Đ ại h ọ c Q uốc

gia H à N ội - 2003) cho rằng: “N h ất chi m a i” là
m ột cây chi m ai, chứ không phải m ộ t nhành m ai.
T heo ông, chi m ai là m ột loại m ai nhỏ, thường
được trồng vào chậu, hoa nở vào m ù a xuân,
không kết trái. N gưòi ta có thói quen chcd chi
m ai cả cây, chứ không cắt cành vì h o a chóng tàn.
K hi nhận xét về các bản dịch cũ, ông T rần Đ ắc
T họ viết: “T hiết nghĩ, nếu chỉ đơn giản là m ột
nhành m ai thì nó sẽ lẫn vào cây cỏ khác. T ác giả
ghi rõ thời điểm làm bài thơ là 24 tháng 6 - lúc
đó m ai làm gì còn hoa nữa?” . “N hất chi m ai” ở
đây không có nghĩa như “ nhất chi m ai" trong bài
thơ nổi tiếng của M ãn G iác T hiền sư đời Lý;
“N g ạ c vị xuân tàn, hoa lạc tận/ Đình tiên tạc dạ,
nhất chi m a i ” (D ịch thơ: Chớ tưởng xuân tàn

hoa rụng h ế t/ Đ êm qua sân trước m ộ t nhành
m ai).
Vậy, cụm từ “nhất chi m ai” trong câu thơ
“Đ ố i ngạn n h ất chi m ai ” là m ột nhành m ai, hay

là m ột cây chi m ai? M ột chi tiết tuy nh ổ nhưng

20

nó lại ở Irona; câu cuối m ột bài thơ tứ tuyệt, có
thể xein là m ột điểm nhấn, tạo nên tứ thơ, nên
cũng cần được m inh định, ở C ao Bàng, nếu có
oài chi m ai thật, thì cách hiểu và dịch của Trần
Đ ắc Thọ có cái lý của ông (Bên h ờ đ ố i diện có
m ộ t cây chi m ai). N hưng cũng không loại trừ

k h ả năng, đó chỉ đơn giản là m ột nhành m ai, như
cách hiểu và dịch của nhà thơ T ố H ữu. T rong thơ
ca, m ột nhành m ai có thể đại diện cho m ột cây
m ai lắm c h ứ ? !
Và, sẽ cảm động biết bao khi chúng ta biết
th ê m

đ iề u này: N g ày 2 4 -6 -1 9 4 2 , B ác H ồ

“Thướnẹ son ” (Lên núi) thì chỉ m ột thời gian rất

ngắn sau đó, ngày 27-8-1942, Bác lên đường từ
sáng sớm đi Bình M ã, đến Túc V inh (huyện Đ ức
Bảo, Q uảng Tây, Trung Quốc), liền bị bọn tuần
cảnh bắt giữ. Sự kiện oái ăm này đã m ở đầu cho
thời gian hơn m ột năm Người bị Q uốc dân đảng
T rung Q uốc giam hãm , đoạ đày, để từ đó viết
nên tập thơ bất hủ N h ậ t ký trong tù!

21

BÀI THƠ CUỐI MỞ ĐẦU T ự DO
T ập thơ N h ậ t kỷ trong tù g ồ m 134 bài
(không kể bài thứ 135 “M ớ i ra tù tậ p leo núi ” in
cuối tập khi tác giả được tự do), viết từ ngày 298-1942 đến ngày 10-9-1943, k h o ản g thời gian
N gười bị chính quyền Tưởng G iới T hạch bắt
giam ở Q uảng T ây (Trung Q uốc). N h ậ t ký tron g
tù được V iện V ăn học tổ chức dịch và N hà xuất
bản V ăn hóa (H à N ội) cho ra m ắt rộng rãi bạn
đọc vào năm 1960. Từ đấy tới nay, tập thơ đã
nhiều lần tái bản; được nhiều nhà nghiên cứu,
phê bình và bạn đọc trong, ngoài nước tìm h iểu
m ột cách trân trọng, công phu chủ yếu nhằm giải
đáp m ột thắc m ắc m à G iáo sư Đ ặn g Thai M ai có
ần nêu ra: “C á i gì trong tập th ơ n à y đ ã qu yến
rũ người đ ọc, đ ã làm cho người đ ọ c ở nước ta
cũn^ như ở nước n ẹo à i đánh giá h ế t sức ca o ?
Á p-đen M a-lếch Kha-lin, trên báo r//7 tức (A icập) ra ngày 10-9-1969, đã hết lời ca ngợi: “Cụ đ ã
trở thành như m ột vị Thánh, m ột ngưìn thầy, m ộ t

22

tií>ưă tiêu hiểu cho cuộc kháng chiến, m ột nhà văn,
m ột nhà tuyên truyền chính trị, m ột nhà nghiên cứu
văn học sắc hén và m ột nhà thơ ^iàu tình cảm
Khía cạnh nhà thơ vói tập N hật kỷ trong tù, A. Khalin viết: “Cồn v ề nhà thơ H ồ C hí Minh, thì p h ả i nói
rằnĩỊ Cụ vào loại có m ột không hai trong c ả kìm
vực Đ ôn ẹ N am Á, như đ ã th ể hiện trong các hài
thơ Cụ sủng tác tl'ong thòti gian bị tù đ à y ỏ Trung
Quốc dưới c h ếđ ộ T ư ỏ n ẹ G ió iT h ạ ch , khi Cụ bị họn
câm quyền Trung Quốc giam giữ, gông cùm và
xiềng xích!
Đ ọc những bài ứiơ trong N h ậ t kỷ
troníỊ tù, tác giả cảm thấy rõ: ''Nguồn thơ của Cụ
không hao ^iờdứt. Và những bài thơ đ ó tự nó cũng

đ ã hỢỊj thành một bản anh hùng ca về m ột con
ìì^ười tin tưởìig vào sự nghiệp đấu tranh và nhữ ig
cuộc chiến đấu của mình

Còn G ioóc-giơ B u-đa-ren, ở lời giói thiệu
N hật kỷ tron g tù (Pa-ri, 1971) thì đã gắn kết
phẩm chất “người chiến sĩ” và “nhà thơ” trong
m ỗi hình tượng thơ của N gười. Tác giả này đi
đến m ột kết luận đáng chú ý: 'T ro n g bản thân
con nẹười ớ /?ẹ H ồ C h í Minh, nhà cách m ạn g với
ììĩịhệ s ĩ kiểu m ới là m ộ t ”. G. B u-đa-ren còn thấy
rõ tư tưỏíng N hân vãn vô cùng quý giá trong toàn
bộ tập N hật ký; “Troỉỉíỉ tất c ả cá c hài thơ, không

23

hài nào vắng hóng con người. C á c h ài thơ ấ y
góp p h ầ n tạo nên tư tưởỉĩg N hân văn cho toàn
tác p h ẩ m , và g ó p ph ần so i s á n ^ m ộ t thực t ế đang
đe d o ạ , p h á hoại con người!

Tập th ơ N h ậ t kỷ trong tù quả là viên ngọc
quý trong kho tàng văn hoá - văn học V iệt N am
và nhân loại. Bạn đọc rộng rãi đã và sẽ còn dành
nhiều thời gian, nhiều tâm huyết và nhiều
phương pháp tiếp cận nữa để tìm hiểu về hiện
tượng văn học vừa sâu sắc vừa độc đáo này.
N gày 10 th án g 9 năm 2003, chú n g ta kỷ
niệm 60 năm Bác H ồ viết bài thơ cuối cùng, bài
số 134 "K ết lu ận ” tập N h ậ t kỷ trong tù:
M a y mắn gặp được chủ nhiệm họ H ầu sáng suốt,
M à n ay ta lại là người tự do.
N h ậ t kỷ trong tù chấm dứt từ đây,
C ảm tạ khôn x iết côn g ơn tái tạo của ôn g H ầu!

2 9 -8 -1 9 4 2 - 10-9-1943.
H ết
Bài thơ cuối tập thơ N hật ký đã m ở đ ầ u m ột
Tự do m ới của Bác H ồ, góp phần quan trọng m ở
ra m ộ t thời đại chưa từng có trong lịch sử C ách
m ạng nưóc ta!

24

“ĐÃ SÁNG LẠI
TRỜI THU THÁNG TÁM”
Do thời

Cơ

giành chính quyền đã đến gần,

ngày 8 tháng 8 năm 1945, V iệt M inh liên tỉnh
N ghệ - T ĩnh (thành lập ngày 19-5-1945) tổ chức
Đ ại hội đại biểu bàn k ế hoạch T ổng khởi nghĩa.
Đ ại hội khai m ạc tại làng Châu Sơn, x ã Phúc
M ỹ, nay là xã H ưng Châu, huyện H ưng N guyên.
Trước tình hình thay đổi m au lẹ, Ban
Thường vụ M ặt trận V iệt M inh N ghệ - T ĩnh đã
thành lập ngay ú y ban khởi nghĩa và phát động
khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh.
Ngày 15-8-1945, phát xít N hật đầu hàng Đ ồng
m inh không điều kiện. Chóp thời cơ thuận lợi
đó, Uỷ ban khởi nghĩa N ghệ - T ĩnh phát lệnh;
“C á c địa phươỉig p h ả i b ố trí ngay việc cưỚỊ?
chính quyền, tùy hoàn cảnh của từng đ ịa
phưonịỉ, không câu nệ làng trước h ay huyện

25

trước. CưỚỊ) chính quyền xong, p h ả i tuyên h ố
lìuỷ hỏ các p h á p luật, quyền lợi kinh tế, chính trị,
x ã hội d o P háp, N h ật và chính phủ hù nhìn lập
) >

ra .

N hận được lệnh, ngày 16-8-1945, nhân dân
xã T hanh T huỷ, huyện N am Đ àn đã vùng dậy
giành chính quyền; tiếp đó là các làng q u an h
T hành ph ố V inh như Y ên D ũng, Lộc Đ a (ngày
17-8-1945). Q uỳnh Lưu là huyện đầu tiên ở
N sh ệ A n giành chính quyền cấp huyện thắng lợi
vào ngày 18-8.
Phong trào khởi nghĩa trên đà phát triển,
được tin bọn tàn quân Pháp kéo vào vùng N a-pê
(Lào) để từ đó nhảy vào N ghệ A n và H à T ĩnh,
ngày 18-8-1945, ư ỷ ban khởi nghĩa N ghệ - T ĩnh
liền ra thông tư khẩn cấp cho các địa phương:
“L ậ p tức cướp chính quyền và t ổ chức ngay cứu
quân đ ể sẵn sàng đối ph ó với âm miỉii khỏi p h ụ c
thuộc đ ịa của P háp. T ổ chức ĩoà án nhân dân
cách m ạng trừng trị họn V iệt gian và trộm cướp,
tổng đ ộn q viền sức người, sức của cho cách
m ạ n g ”. N hận được thông tư này, nhiều địa

phương phải thay đổi k ế hoạch khởi n g h ĩa của
26

m ình. Uỷ ban khởi nghĩa huyện H ưng N guyên
liền phát động quần chúng biểu tình kéo lên phủ
ỵ giành chính quyền thắng lợi vào ngày 19-81945.
Tại Thành phố Vinh (ngày 10-12-1927,
chính quyền thực dân Pháp cho ra đời T hành phố
Vinh - Bến Thuỷ), vì đang có quân N hật với đầy
đủ vũ khí trang bị, để tránh đổ m áu, ngày 19-8,
ta lổ chức lực lượng diễu hành thăm dò thái độ
của quân N hật, nhưng quân N hật vẫn im lặng.
Vgày 21-8-1945, ta tiến hành giành chính quyền
tại thành phố. Đ ồng chí N guyễn Tài, đại diện
Việt M inh vào gặp chỉ huy quân N hật. Trước khí
Ihế áp đảo của cách m ạng, bọn N hật phải chấp
nhận m ọi yêu cầu của ta.
Đ úng 12 giờ trưa ngày 21-8-1945, các lực
ượng cách m ạng kéo đến, bao vây D inh tỉnh
trưởng N ghệ An. Tỉnh trưởng Đ ặng V ăn H ướng
tuyên bố đầu hàng cách m ạng. Đ ồng ch í L ê V iết
Lượng, Ihay m ặt u ỷ ban cách m ạng lâm thời
N ghệ An tuyên b ố xoá bỏ chính quyền cũ, thiết
lập chính quyền mới, kêu gọi quần chúng giúp

27

đỡ, giữ gìn trật tự an ninh trong thành phố, bảo
vệ chính quyền cách m ạng.
N hư vậy là với thắng lợi ở T hành phố V inh,
cuộc K hởi nghĩa tháng T ám giành chính quyền
trên toàn tỉnh ta đã thành công! N hân dân các
dân tộc N ghệ A n, bao năm lầm than, dưới ách
thống trị củ a thực dân Pháp, phát xít N hật và vua
quan phong kiến thống trị, nay đứng dậy cùng cả
nước giành chính quyền, độc lập, tự chủ.
C òn nhớ, trong Thư Chủ tịch H ồ C hí M inh
gửi đổng bào N ghệ An tỉnh nhà (H à N ội, ngày
17-9-1945), lấy danh nghĩa là m ột N gười - Đ ồng
C hí - G ià m à viết, san sẻ ít nhiều kinh nghiệm
với các đồng chí của m ình, N gười phân tích và
khẳng định: "Cuộc dân tộc cách m ạng thành
côn g này có những ý nghĩa, đ ó là: Trong m ộ t

thời gian ngắn, chúng ta đ ã phá tan chê độ quân
chủ chuyên c h ế m ấ y nghìn năm nay. Chúng ta đ ã
đánh đ ổ cá i nền thốnẹ trị của hai đ ế q u ố c chủ
nghĩa: P h á p và Nhật. Chúng ta đ ã lập nên m ộ t
chính th ể D â n chủ cộn ẹ hoà. Đ ó ỉà m ột thắng lợi
xưa nay chưa từng thấy trong lịch sử nước t a ! ”.

T rong thư, N gưòi - Đ ồng - C hí - G ià còn độ n g

28

viên cán bộ và nhân dân N ghệ A n trên cơ sở
nhận thức rõ cái tất yếu sẽ đến: "''Công việc p h á
hoại xon^ rồi. N a y hước đầu công việc dọn d ẹp
sắ p đặt, íỊÌữ gìn kiến thiết. À! Việc này m ới khó
c h ứ ”. N gười viết tiếp; “K hó thì khó thật, nhưng
chún^ ta qu yết tâm, chúng ta vừa làm vừa học,
nhất là chúng ta c ố m à theo cho đúng chính sách
của Chính phủ, thì nhất định chúng ta vượt qua
hết thảy nhũìiíỊ sự khó khăn đ ó ”...

G ần sáu thập kỷ trôi qua, những biến động
ịch sử trên quê hương cách m ạng, cùng những
lời chỉ bảo ân cần, m inh triết của Ngưòd vẫn còn
Liôn tươi mới!

29

TẾT TRUNG THU ĐẦU TÈN
CỦA MỘT NƯỚC ĐỘC LẬP
•

•

•

N ăm 1945, m ù a Thu. Cách m ạng tháng T ám
thành công. N ước Việt N am D ân chủ C ộng hoà
ra đời. C hẳng những người lớn m à trẻ con cũng
vui sướng được sống trong m ột đất nước đã bắt
đầu có tự do và độc lập. N hớ đêm T rung T hu đầu
tiên trong sáng, lộng lẫy và ấm áp diễn ra ở T hủ
đô H à N ội năm đó, ông V ũ K ỳ - người thư ký
gắn bó nhiều năm với Bác Hồ - đã kể lại khá tỉ
m ỉ trong m ột thiên hồi ký...
V ào buổi chiều ngày 21-9-1945, tức ngày
15-8 (âm lịch) năm Ất D ậu, Bác H ồ bảo đồng chí
thư ký về nhà trước, còn m ình thì ở lại Bắc Bộ
phủ đón các cháu thiếu nhi vào vui T ết T rung
Thu. Trước đó m ấy hôm , Bác đ ã viết m ộ t lá thư
dài gửi các cháu nhân ngày tựu trường. L iền đó,
Người viết Thư gửi tlìiếu nhi Việt N a m đêm

30

Trung Thu. Thư viết trước cả tuần lễ để kịp đến

với các cháu m ình khắp m ọi m iền đất nước, đủ
thấy Bác của chúng ta bao giờ cũng chu tất.
Đ úng 21 giờ, các cháu có m ặt trước Bắc Bộ phủ.
Bác xuất hiện, tươi cười, thân thiết. Tiếng hoan
hô, tiếng trống rộn ràng. Sư tử thì nhảy m úa. Tất
cả vui sướng, reo hò, kính chúc Bác H ồ sống lâu
m uôn tuổi. Bác xúc động bước xuống thềm đón
các cháu. Tiếng hoan hô càng dậy lên. M ột bạn
nhỏ, đứng trước m áy phóng thanh đọc lời chào
mừiig. Đ ọc xong, em hô to: “Bác Hồ m uôn năm ”
thì lập tức, tiếng hô “M uôn năm ” nối nhau
không ngớt... Bác giơ cao hai tay, tỏ ý cảm ơn
các cháu, rồi lần lượt, Bác bắt tay từng cháu
đứng ở dãy đầu. Á nh m ắt Bác lúc này vui sưófng
ạ Ihường. Bằng giọng N ghệ pha lẫn giọng các
m iền đất nước, Bác “vào chuyện” với các cháu
rất tự nhiên: “C á c cháu! Đ â y là lời Bác H ồ nói
ch u yện ...”. Cuối bài nói, trước khi phá cỗ, Bác

đề nghị tất cả cùng hô to: 'T r ẻ em V iệt N am
suniỊ sướtìg! ” - "Việt N am Đ ộ c lập muôn năm!

V à thế là, tiếng hô của các em rền vang cả m ột
vùng Irời...

3

'T rẻ em V iệt N am sunq sư ớ n g !” - "Việt
N am Đ ộ c lập muôn năm!

Tôi n g h ĩ, đấy không

phải là khẩu hiệu, m à đấy là tấm lò n g khao khát
tột cùng của Chủ tịch H ồ Chí M in h , của tất cả
thiếu nhi V iệt Nam . V iệt N am có Đ ộ c lập, trẻ em
mới được sung sướng. V à, trẻ em su n g sướng thì
sự Đ ộc lập kia m ới được thể hiện m ộ t cách cụ
thể, thực chất. Trẻ em V iệt N am vui sưóíig, V iệt
N am Đ ộc lập m uôn năm - sau gần 60 năm trôi
qua, đến hôm nay và m ãi m ai sau, chắc chắn đó
vẫn là những m ục tiêu, là động lực cho m ỗi
chúng ta, cho các th ế hệ tiếp nối su y tư và hành
động.
GS. T ôn T hất T ùng, khi nghe tin Bác H ổ q u a
đời ông vừa khóc vừa viết: “Gcìn B ác, không hao
ẹiờn gh e B ác nói chính trị hay lý luận cả, mà ch ỉ
nghe những lời nhắc n h ở của m ột người Cha đ ố i
với con

N hớ về T rung T hu đầu tiên của nước

Việt N am Đ ộc lập - H oà bình, cho dù lúc bấy giờ
m ột nửa nước phía N am còn bị tạm chiếm ,
chúng ta khôn nguôi cảm phục tấm lòng, niềm
khao khát của Người đối với thiếu nhi, rộng ra là
đối với m ọi người, để ai cũng có thể 'T hẳng

32

liùĩg m à hước, nç;ân^ đầu m à h a y ” (Thơ T ố

Hữu). T ôi chợt liên tưỏfng tới m ột đoạn văn trong
Thòi háo Đ ê -li (Ẩ i Đ ộ) ra ngày 2-2-1958:
“Thưa Cụ H ồ C h í Minh! Chúng tôi ôm chặt Cụ
vào lòng! T ại sao chúníỊ tôi hoan nẹhềnh Chủ
tịch H ồ C h í M inh m ột cách thân m ậ t như vậy?
Vì Cụ là m ộ t trong nỉũúig người hiếm có, m ột
kiến trúc sư đ ã làm cho con nqười khỏi p h ả i sống
khom hùỉíỊ. Người kiến trúc sư cao quý nhất là
nẹười làm cho ỉưnẹ những người khác tự thẳng
dậyr.

33

lỂr NÀY MỚI THẬT TẾT DÂN TA!”
Cuốn Lịch sử Báo chí V iệt N a m , 1865-1945
do PGS-TS Đ ỗ Q uang H ưng chủ biên (N hà xuất
bản Đ ại học Q uốc gia H à N ội, 2001), trong phần
danh m ục báo ch í nước ta trước C ách m ạng, có
cho bạn đọc b iết m ột vài thông tin về tờ báo
Q uốc gia. Bấy giờ, gọi là Q uốc gia nhật háo, do

ông Lê N gọc T hiều làm chủ bút.
Toà soạn của Q u ốc gia nhật háo: 67. Place
N eyeet - H à N ội. Báo in tại N hà in L ê Cường.
Đ ây là m ột tờ báo tư nhân, số 24 ra vào ngày 207-1939 và xuất bản đến năm 1944 thì đóng cửa
(có tư liệu cho là đến năm 1945, theo tôi, ý kiến
sau có cơ sở hơn). Với tờ báo này, Chủ tịch Hổ
C hí M inh có cảm tình và đã làm bài thơ, theo thể
Đường luậl, tặng toà soạn báo như sau;

34

TẶNG liÁO QUỐC GIA
T ết này m ới thật T ết dân ta,
M â ỳ chữ chào mừỉỉg Báo Q uốc qia.
Đ ộ c lập vơi đầy ba cốc rượu,
T ự d o vàn ẹ đ ỏ m ộ t rừng hoa.
M uôn nhà chúc T ết Xuân Dân chủ,
C ả nước hoan nghênh Phúc C ộng hoà.
Ta chúc nhau rồi, ta nhớ chúc:
Những người chiến s ĩ ỏ phương xa!

Trong cuốn sách Thơ H ồ C h í Minh của N hà
xuất bản N ghệ A n (tái bản lần 2, năm 2003) thì
phía dưới bài thơ không ghi thời gian sáng tác.
Nhimg căn cứ vào nội dung, chi tiết và tinh thần
của áng thơ. chắc chắn tác phẩm này phải ra đời
vào năm đầu tiên của nước V iệt Nam - Dân chủ
- C ộng hoà, m ột đất nước đã bằng tim óc, m áu
xươiìR của chính m ình, do Đ ảng chỉ lối, vừa
giành được tự do, độc lập.
T rone không khí tưng bừng, hạnh phúc
hưởng cái T ết đáng ghi nhớ đó, Bác H ồ nhắc nhở
mọi Iigưừi, chứ đâu chí vứi Q uốc gia nhật háo,

35

rằng đừng quên “Nhữnq ỉiíỊiứỳi chiến s ĩ ở phương
x a ”. Cái tứ củ a bài thơ được bật m ở, cả tám câu

thơ như vượt khỏi vần luật, tràn trề niềm hưng
phấn, niềm thơ nhưng tuyệt nhiên không rơi vào
say sưa, lạc quan tếu, ích kỷ... Đ ó, chỉ có thể là
tầm nhìn x a rộng, là tấm lòng ân nghĩa, chi chút
của m ột N gười H iền như Bác:
Ta chúc nhau rồi, ta n h ớ chúc:
N hững người chiến s ĩ ở phương xa!

36

CHỦ TỊCH HỔ em ' NflNH
VỚI BẢO CHÍ CHỐNG TÈU cực
Cc m ột điều khá thú vị: H ầu hết các nhà
văn, nhà thơ tên tuổi, ngoài sáng tạo văn chương
đều có tham gia làm báo - viết bài hoặc b iên tập,
và đến nay còn lưu giữ biết bao kỷ niệm đẹp đẽ
về quãng đời làm báo sôi nổi của m ình. M ột
người irong số họ là nhà thơ lão thành T rần Lê
Văn. Óng có kể lại thời gian đầu cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp, ông hoạt động trong
ĩn h vưc báo chí, văn nghệ ở N am Đ ịnh quê
hương. N hà thơ tham gia xây dựng và viết bài
cho BcO N a m Định kháng chiến giúp bạn đọc
nắm bàt kịp thời tình hình chiến sự, ngoài ra còn
nhiều chuyện thời sự sốt dẻo trong nước, ngoài
nước giữa lúc phương tiện thông tin của ta lúc
3ấy giờ còn quá hạn chế. Trước yêu cầu ngày
càng cao của bạn đọc, Báo N a m Đ ịnh kháng

37

chiến có m ộ t bước cải tiến, m ang cái tên m ới
C ôn g D ân , chủ bút là nhà văn, nhà soạn kịch

Trúc Đ ường. Thời kháng chiến, ông Trần Lê V ăn
cho biết, những hiện tượng tiêu cực ít khi xảy ra,
m à nếu có thì báo chí cứ việc vạch m ặt chỉ tên,
không chút ngần ngại...
Có lần, trên Báo C ô n ẹ D ân , Trần Lê V ăn
viết m ộ t bài b áo phản ánh thái độ hống hách, cửa
quyền và hết sức tuỳ tiện củ a m ột cán bộ thuế vụ.
Bài báo có đoạn rất sống động với giọng văn rắn
rỏi pha chút trào lộng: " ...ôn ẹ ph òn g th u ế cúi
xuống viết, viết. Người đàn hà rầu 77 lại kêu van.
O ng p h ò n g th u ế lại ngẩng đẩu lên: “K êu nữa à!
T h ế thì 5 0 0

Ô ng plìòn q t h u ế lại cúi xuống viết,

viết. N gười đcin há rầu r ĩ lại kêu van. ô n g p h ò n ẹ
th u ế lại n g ẩ n ẹ đầu lên: "Kêu nữa à! T h ế thì
6 0 0 ”... Cứ m ỗ i lần bà kia kêu thì ông này lại

tăng lên 100 đồng. A i cũng biết việc đóng th u ế
là cần, để N h à nước chi vào những việc công ích.
N hưng thu th u ế theo kiểu của ông phòng thuế ấy
thì thật là m ộ t “ sáng kiến” kỳ lạ! Nửa tháng sau
khi bài báo ra m ắt, Toà soạn Báo C ó n ^ D á n nhận
được m ột phong bì rất to. M ở ra, Ihấy sô báo có

38

bài ông V ăn viết về ông thuế vụ nọ. Cạnh bài báo
có m ột vạch chì đỏ, kèm theo m ấy chữ của Bác
Hổ có ký tên Bác: 'V iệ c này hói chú H iến ” (chú
H iến là ông Lê V ăn H iến - Bộ trưởng Bộ Tài
chính lúc b ấy giờ). Cùng trong bl thư, có công
văn của Phủ Chủ tịch: “Yêu cầu cá c đồn g chí
điều tra lại việc này và cho hiên chứỉĩg c ứ cụ
t h ể ”. A nh e m Toà soạn Báo C ông D â n đã tìm đủ

các tài liệu liên quan gửi lên Chính phủ, lên Bác
H ồ trong tâm trạng phấn chấn, chờ đợi.
M ẩu chuyện kể trên tuy nhỏ, xảy ra đã lâu
nhưng ý n g h ĩa thì thật lớn lao. H ẳn nhiều ngưòd
có tuổi trong chúng ta còn nhớ, ngay sau khi đọc
Tuyên ngôn độc lập chỉ 15 ngày, ngày 17-9-

1945,...